Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten

Op voorstel van Halbertsma besloot het bestuur van het Fries Scheepvaartmuseum in april 1952 tot de instelling van een Commissie Stamboek Friese Ronde Jachten. Hun opdracht was, een Stamboek van Friese ronde jachten samen te stellen waar zij onverwijld mee begonnen.

Watersporttijdschrift "De Golfslag": "Een Stamboek voor Jachten"
Het Fries Scheepvaart Museum te Sneek heeft een commissie ingesteld, die een ,stamboek" zal aanleggen van oude Friese jachten en boeiers. Het Museum is in het bezit van de werfboeken van de beroemde werf van Eeltsje Holtrop van der Zee te Joure en zijn zoon Auke en reeds menig oud Fries jacht kon uit deze bescheiden geïdentificeerd worden.
Men wil nu een register samenstellen, waarin de nog bestaande Friese jachten - en die zijn er nog heel wat, over de hele wereld verspreid - zullen worden ingeschreven en men verwacht daarvan dat de eigenaren daardoor er van doordrongen zullen worden, dat een kostbaar stuk uit het verleden aan hun zorg is toevertrouwd.
De Commissie bestaat uit de conservator van het Museum drs H. Halbertsma, de heer H. Voordewind te Amsterdam en de kapitein-ter-zee b.d. C. J. W. van Waning (Secretaris). Laatstgenoemde heeft reeds een register op de ruim 20 werfboeken gemaakt, waardoor het niet nodig is al de folianten door te zoeken als men een inlichting wenst.

De drie leden van de Commissie Stamboek Friese Ronde Jachten maakten deel uit van het oprichtingsbestuur, dat bestond uit de heren:

• C.J.W. van Waning te Rotterdam, voorzitter
• Mr. Dr. T. Huitema te Wassenaar, secretaris-penningmeester
• F.G. Spits te Diemen, beheerder van het stamboek
• Drs. H. Halbertsma te Amersfoort, aangewezen door het Fries Scheepvaart Museum te Sneek
• H.G. van Slooten te Leeuwarden, aangewezen door de K.Z.V. 'Oostergoo'
• Ir. J. Loeff te Loosdrecht, aangewezen door de Kon. Ned. Roei en Zeilvereniging
• Mr. A. Blussé van Oud-Alblas te Rotterdam, aangewezen door de Kon. Roei- en Zeilvereniging 'De Maas'
• H. Voordewind te Amsterdam, aangewezen door de K.Z.V. 'Sneek'
• S.J. Bouma te Enkhuizen, aangewezen door de vereniging 'Vrienden van het Zuiderzeemuseum’.

Hiermede werd een tijdvak van vier jaren opbouw afgesloten.

Intensief speuren naar nog bestaande Friese ronde jachten leerde in korte tijd dat enige tientallen boeiers, Friese jachten en tjotters nog bestonden, maar vaak verkeerden ze in uiterst erbarmelijke staat. Vele van de nieuwe eigenaren brachten aanzienlijke financiële offers voor herstel en soms voor algehele restauratie. De door de activiteiten van de Stichting gewekte belangstelling voor Ronde en Platbodem jachten bleek echter vooral uit te gaan naar schepen waarmee groter water kon worden bevaren (de voormalige Zuiderzee, de Wadden, Zeeuwse Stromen). Vanaf ongeveer 1960 gingen vele werven zich toeleggen op de verbouwing tot jacht van oude vrachtschepen, zoals tjalken en de nieuwbouw (in staal) van zeeschouwen, grundels, bollen, schokkers, hoogaarsen en Lemsteraken voor plezier.

In De Waterkampioen van september 1960 deed de Stichting een oproep aan scheepsbouwkundig tekenaars:
De Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten streeft er onder meer naar om van ieder type van de thans nog als jacht in gebruik zijnde ronde en platbodem-schepen een schip te doen opmeten en in tekening te brengen, teneinde aldus de vorm en lijnen van deze scheepstypen vast te leggen. Er zijn reeds een aantal opmetingen verricht en tekeningen vervaardigd, terwijl verschillende andere opmetingen op het programma staan. Het blijkt uiterst moeilijk om tekenaars te vinden die bereid en in staat zijn de opmetingen te verrichten en daarna de betreffende schepen in tekening te brengen. Indien onder de lezers van De Waterkampioen tekenaars zijn, die aan deze werkzaamheden hun medewerking zouden willen verlenen, zou de Stichting het bijzonder op prijs stellen met hen hieromtrent nader overleg te plegen. Zij die hiervoor belangstelling hebben worden verzocht zich in verbinding te stellen met het Secretariaat van de Stichting in Wassenaar. De redactie wil deze oproep gaarne warm ondersteunen. het documentatiewerk van het Stamboek is van grote waarde voor de geschiedenis van onze oudvaderlandse scheepstypes. Het mag als een werk van grote culturele waarde worden aangemerkt, dat onze belangstelling verdient en medewerking van wie daartoe in staat is.

De Waterkampioen december 1955 nummer 964 schrijft:
Zo'n stamboek voor jachten, dat zou een oneerbiedige geest bijna kunnen do en denken aan de inleiding van een goede grap, in de trant van: wat is de overeenkomst tussen een stamboekkoe en een rond jacht.... Maar welke antwoorden u hierop ook weet te vinden, een feit is in ieder geval, dat beide "ingeschreven" zijn, althans behoren te zijn, En daarom over die inschrijvingen allereerst een enkele opmerking. Op dit ogenblik zijn in het Stamboek Ronde en Platbodemjachten 114 jachten ingeschreven. Hoewel het uiteraard moeite heeft gekost hem zo ver te krijgen - want er is betere kopie denkbaar - zijn we onze hoofdredacteur bijzonder erkentelijk, dat hij er in toegestemd heeft deze lijst van 114 schepen in één der volgende nummers van De Waterkampioen op te nemen. Uit de lijst blijkt duidelijk de ontwikkeling van het Stamboek. Begonnen als Stamboek der Friese ronde jachten, zijn er thans niet minder dan ruim 80 van dit soort schepen (boeiers, Friese jachten, tjotters, Lemsteraken) ingeschreven, terwijl het aantal inschrijvingen van platbodems nog slechts een 30-tal bedraagt. Daaruit blijkt ook we I, dat de lijst nog verre van compleet is, terwijl bovendien ook van de wel-ingeschreven schepen soms slechts zeer summiere gegevens bekend zijn. Overigens hoeft niemand het zich aan te trekken, als het nog niet gelukt is de levensgeschiedenis van zijn jacht uit te zoeken, want zelfs de "beheerder" van dit Stamboek in hoogst eigen persoon heeft, ondanks verwoede pogingen, de historie van zijn eigen jacht nog niet kunnen navorsen! Wel echter zouden we op alle eigenaars van ronde en platbodemjachten een beroep willen doen om, voor zover dit nog niet is geschied, hun schepen bij het Stamboek te melden.
U zult het bemerken, zo'n speurtocht loont altijd de moeite. Want ook al wordt het gestelde doel niet steeds direct bereikt, u komt toch altijd vele dingen tegen, die wetenswaard zijn en die uw kennis omtrent dit soort schepen en de vroegere jachtbouw kunnen verrijken.

Het Stamboek na de start in 1955: werfboeken, schepenlijsten en nog wat

Dit wordt ondermeer bereikt door het aanleggen van een verzameling van voorwerpen, documenten, bestekken, tekeningen, alsmede films en fotografieën, betrekking hebbende op de ronde en platbodem jachten. Er zijn ook plannen om enige mooie oude jachten te laten opmeten en in tekening te brengen, zodat de vorm, tuigage en bouwwijze voor altijd zullen zijn vastgelegd.

De doelstellingen van de SSRP

In 1955 bestond de vloot volledig uit schepen die gebouwd waren door scheepsbouwers op scheepswerven die werkten volgens oude tradities. Het was een relatief beperkt aantal. Door alle publiciteit, het verbouwen van overbodig geworden zeilende vissersschepen en vrachtschepen, en natuurlijk het bouwen van nieuwe schepen met behulp van nieuwe technieken, zoals het lassen, werd het ronde en platbodemjacht populair. Handelaar Appie Hagewoud bood in de jaren zestig in De Waterkampioen zo ongeveer een halve skûtsje-vloot te koop aan. 'Ik koop ze overal in het land en heb eigen tipgevers, schippers en oude kennissen,' zo vertelde Appie in een interview. 'Want sinds de Prinses met een Lemsteraak zeilt, wil iedereen een rond schip of een platbodem hebben en daar worden dikke prijzen voor betaald, vooral als ze volgens tekening worden gerestaureerd en tot luxe jacht verbouwd.'

Het tweede jaar van de SSRP stond in het teken van de achttiende verjaardag van H.K.H. Prinses Beatrix, die een oud-Hollands rond jacht aangeboden kreeg van het Nederlandse volk. Een enorme aanmoediging voor iedereen die vaderlandse schepen een warm hart toedroeg.

Op 31 Januari 1956 vierde H.K.H. Prinses Beatrix haar achttiende verjaardag. Het lag, gezien de geschiedenis, voor de hand dat aan de Prinses een jacht werd aangeboden. Het aanbod luidde: Een jacht geschikt om ermede de binnenwateren van ons land te bevaren, met inbegrip van Waddenzee, Zuiderzee, Zuid-Hollandse en Zeeuwse Stromen. Een Comité, zich noemende "Varend Nederland", werd samengesteld en de Prinses koos voor een oud-Hollands, rond vaartuig. Een Lemsteraak bleek het beste aan haar verlangens te voldoen.
De eerste voorzitter van de SSRP, C. J. W. van Waning, lid van het Comité, schreef daarover: 'Dat H.K.H. Prinses Beatrix voor een Lemsteraak kiest, heeft iedereen, die in zijn hart een warm plekje heeft voor de typisch Nederlandse scheepsvormen, verheugd. Scheepsvormen, zoals deze in eeuwen zijn ontwikkeld en als het ware zijn vergroeid met ons waterland in al zijn verscheidenheid. We hopen dat het Oranjehuis in de persoon van onze Kroonprinses een voorbeeld heeft gesteld, dat aan de gelukkig weer groeiende belangstelling voor onze ronde en platbodemschepen die aanmoediging mag geven, die deze vaderlandse schepen zo ten volle verdienen. Deze aanmoediging is niet alleen gegeven door de keuze van een oud-Nederlands rond jacht, maar vooral ook door het aanvaarden van de functie van Beschermvrouwe van de Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten op 15 juni 1957, de dag, waarop 'De Groene Draeck' aan haar werd overgedragen.
De SSRP schonk de roerversiering, de draak. Over het schip verscheen een boek, de eerste monografie waaraan de SSRP ook heeft meegewerkt, uitgegeven door drukkerij Roelants in Schiedam. Dat de Prinses een voorbeeld heeft gesteld blijkt uit de ongekende populariteit van de Lemsteraak in de jaren die volgden.

Slechts uiterst zelden verschijnt er een uitgave die een zo uitvoerig beeld geeft in tekst en vooral ook wat de illustratie betreft van het ontwerp, de bouw, de inrichting en de historie van een echt Nederlands jacht-type. En wanneer dit dan geschiedt, zoals in dit boek, aan de hand van het tot stand komen van een dergelijk jacht bestemd voor onze Kroonprinses, dan mag men niet alleen een bijzonder verzorgd boek verwachten, maar ook een boek dat een indruk geeft van de zo persoonlijke keuze van Prinses Beatrix, die mede gestalte heeft gegeven aan „De Groene Draeck". Daarmee is dit boek meer dan een gelegenheidsuitgave.

In 1960, vijf jaar na de oprichting van de SSRP, kwamen ongeveer zeventig schepen bijeen op het Pikmeer en de Wijde Ee. Het houten schip overheerste het geheel nog. De 42 Friese ronde jachten (12 boeiers, 14 Friese jachten, 26 tjotters) vormden een meerderheid samen met grote eskaders schouwen en vissersschepen. Vijf jaar later in 1965 waren er twee keer zoveel schepen aanwezig en de verhoudingen waren aanzienlijk veranderd. Het was opvallend dat tijdens deze reünies nog een groot aantal "originele" vissersschepen zoals oude visbotters meededen, die nu waren veranderd in "plezierjacht". In de jaren erna verenigden de eigenaren van deze schepen zich meer en meer in "speciale" clubs met eigen doelstellingen, zoals Vereniging Botterbehoud. Dat is zeker ook een verdienste van de oorspronkelijke oprichters van het Stamboek!

De Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten heeft haar eerste lustrum op een luisterrijke wijze en, zo zou men kunnen zeggen, in een sfeer van culturele tradities, gevierd.

De grootse reünie in Grouw op zaterdag 9 en zondag 10 juli vormde een indrukwekkende bekroning van het werk dat het nijvere bestuur van „het stamboek" nu vijf jaar in het belang van de karakteristieke, oud-Nederlandse ronde & platbodem-jachten heeft verricht.

1960: 1e Lustrum Reünie Stamboek Ronde en Platbodemjachten in Grouw

De viering van het tienjarig bestaan van het Stamboek is dank zij een perfecte organisatie, een deelneming als nimmer tevoren en uitgelezen weersomstandigheden een succes geworden, dat velen in verrukking heeft gebracht.

1965: 2e Lustrum Reünie Stamboek Ronde en Platbodemjachten in Sloten/Sneek

In 2000 is de laatste, zevende druk van het standaardwerk van de SSRP, waarin de ronde en platbodemjachten en hun 'afstamming' uitvoerig worden beschreven, van de persen gerold. Daarna is binnen de Stichting Ronde en Platbodemjachten de discussie ontstaan hoe verder publicaties over de Ronde en Platbodemjachten te verzorgen. Op www.ssrp.nl kunt u daarover natuurlijk alles lezen.

Na de oprichting in 1955 nam de SSRP direct het initiatief om nog bestaande schepen op te meten. Hiermee lagen de oude scheepsvormen vast voor het nageslacht. Voor deze opmetingen werden vaak bekende jachtontwerpers gevraagd. O.a. Lunstroo, De Vries Lentsch, Stelwagen, van Beylen, Huitema en Gipon hebben verschillende oude schepen opgemeten en in tekening gebracht.
Het publiceren van deze tekeningen ligt in het verlengde van de doelstellingen van de SSRP. Niet om er een nieuwe botter, tjotter, hoogaars of ander schip van te laten bouwen. Daarvoor schieten alleen lijnenplannen te kort. Voor het ontwerpen van een nieuw schip kunnen ze wel een leidraad zijn.

Wat de oprichters zeker niet hadden voorzien, was de hausse aan nieuwbouw jachten in de jaren zestig en daarop volgend. Schepen vanaf zo'n zeven meter lengte werden populaire familieschepen, die er niet alleen als platbodem uitzagen, ze voeren ook als echte platbodems. Jachtontwerper L.M. Huitema bood tekeningen aan waarmee je zelf, mits je handig was, van de tekening af een zeeschouw kon bouwen. Anderen, zoals de werf van Westerdijk uit Eernewoude en Kooijman & de Vries in Deil bouwden zowel casco's als complete schepen. Vooral de casco's maakten vanwege de lagere kosten, een goed ontworpen schip bereikbaar voor veel watersporters. De vloot van de SSRP bestaat voor een groot deel uit deze nieuwe schepen. Van de bijna 2600 schepen in de schepenlijst van het Stamboek zijn er ruim 1800 na 1955 gebouwd.

Tussen 1900 en 1932 - het jaar waarin de Afsluitdijk klaar was - liep de visserij in het Zuiderzeegebied al flink terug. In de jaarverslagen van vrijwel alle visserijverenigingen is dit terug te vinden. Daarbij was dat beeld wel heel erg wisselend. Veel visserij, zoals de ansjovisvangst, was periodiek, d.w.z. sterk gebonden aan een bepaalde tijd van het jaar. Er waren goede jaren, maar ook slechte. Visserlui zijn typische overlevers die zich lange tijd aan de veranderende omstandigheden hebben weten aan te passen.
Aan het begin van de twintigste eeuw was de oude Zuiderzee volop ontdekt door de pleziervaart. Watersportbladen van het eerste uur, zoals het blad De Watersport en later, De Waterkampioen, staan vol met verhalen over vakantietochten over de Zuiderzee. Op getijwater werden vrijwel alle manoeuvres uitsluitend op zeil uitgevoerd. Een aanhang motor van 4 pk was handig op het binnenwater en om een haven in of uit te varen, maar op open, stromend water was een hulpmotor volstrekt onvoldoende. Deze jachtvloot aan `semi-zeegaandejachten-van-het-eerste-uur' bestond uit een merkwaardig samenraapsel van scheepstypen. Voormalige wedstrijdjachten voor de grote meren, tot jacht verbouwde reddingssloepen en omgebouwde bedrijfsvaartuigen kozen en masse het ruime sop. Enkele grotere boeiers en kajuit-aken begonnen aarzelend aan het charteren.
Van Visserman tot Pleziervaartuig - Jaarboek 2013 van de Vereniging van Vrienden van het Zuiderzeemuseum

Een grote speler in de bouw van deze jachten was Jan Willem Kooijman. Kooijman bouwde in 1961 in Zwijndrecht al de eerste platbodems. De oudste in het Stamboek dateert van 1963, een grundeljacht van 7,50 meten Grundels, een paar Vollenhovense bollen, maar ook de Enkhuizer bollen. Scheepjes van 7 meter, waarvan de eerste in 1965 op de Hiswa werd geëxposeerd.
De bol was een doorslaand succes en het vervolg was een serie van tien schepen. In 1967 werd de werf Kooijman & de Vries in Deil gestart, samen met de onlangs overleden Siem de Vries. De tekeningen voor deze schepen waren, vooral in het begin, van de hand van ontwerper J.K. Gipon. Later werden er ook ontwerpen van vele andere bekende jachtontwerpers gebouwd.
De werf in deze vorm heeft bestaan tot 1981, waarna Ted van Rijnsoever haar heeft voortgezet tot 2009. In 48 jaar werden er bijna 1000 ronde en platbodemjachten gebouwd. In 2006 stond bouwnummer 971 op stapel bij het 25 jarig bestaan van van Rijnsoever.

Het verlangen van een kleine groep mensen om het Varend Erfgoed niet te laten verdwijnen bleek door onverwacht velen herkend en gedeeld te worden. En Berend en Hendrik de Jong waren in de begintijd van de SSRP één van de weinige werven bij wie men terecht kon om aan dit verlangen vorm te geven. Plotseling verschenen er rijke "westerlingen" met namen die in heel Nederland bekend waren. En zij bestelden tjotters bij De Jong, de een na de ander. Ze verdrongen elkaar bijkans.
Een aantal opdrachtgevers kwam binnen na bemiddeling door de pas opgerichte SSRP. Zo ging er een deur naar de toekomst open, wagenwijd, maar tegelijkertijd werd die naar het verleden gesloten. Die van de boerenbootjes en van de vissersbootjes. In korte tijd werd het beroepsmatige vervangen door het recreatieve en het ging gepaard met lak, koper en witte zeilen. Wat niet veranderde was de geur van eikenhout in de werkplaats. Wat wel veranderde was het publiek, het geldende afwerking van de boten.

Pier Piersma, opgegroeid tussen de tjotters van de jeugdherberg, kwam in 1966 bij Berend de Jong in de leer. In 1967 bouwde hij al zijn eerste tjotter, de 'Froask', waarmee hij later veel wedstrijden won. Pier begon in 1970 voor zichzelf in een loods op het eiland aan de overkant van het water. In de gehuurde loods restaureerde hij als eerste opdracht de boeier 'Maria Pauline', gevolgd door de bouw van de tjotter 'Jeltje'. De huidige loods met helling was eind 1970 klaar, met de gemeentelijke verordening dat het gehele terrein na drie jaar weer in oude staat opgeleverd zou worden. Gelukkig liep alles heel anders, zo heeft de geschiedenis geleerd. Een hele stroom gerestaureerde en nieuwbouwjachten heeft in de loop van de daarop volgende jaren de werf verlaten. Als groot ambassadeur van de houten ronde en platbodemvloot werd Pier niet alleen in Nederland bekend, maar ook ver daar buiten. Tot op de dag van vandaag draait de werf op volle toeren, nu onder de deskundige leiding van Martijn Perdijk.

Terwijl in Groningen al in 1858 het eerste ijzeren schip werd gebouwd, bleven de scheepswerven van Friesland veel langer hangen 'in het hout'. Er waren weliswaar genoeg werven die zeeschepen bouwden voor de handel overzee, maar na 1850 was deze tak van nijverheid een aflopende zaak. Grotere schepen kon men beter in ijzer bouwen, maar de Friese scheepsbouwers waren verknocht aan hout. Er hebben zich drama's afgespeeld in vele scheepsbouwfamilies; strijd van zoons tegen hun vaders, die geen ijzeren schepen wilden bouwen omdat ze 'geen roesttroep op hun werf' wilden. Een bijkomende reden was overigens dat de (zee)sluizen in Friesland te klein bleken om grotere schepen te kunnen bouwen (bron: het artikel van L. Kamminga in het jaarboek 1977 van het Fries Scheepvaart Museum).

Zo lees ik snel even, dat in de 17e en 18e eeuw vanuit Hindeloopen veel vrachtvaart was, maar vooral import en geen uitvoer. De schepen voeren met ballast uit. Dat is kenmerkend voor Friesland. Peter Dorleijn stopte zijn serie "Van gaand en staand want" over de visserijhavens rond de Zuiderzee bij De Lemmer. In die overige zeehaventjes van Friesland gebeurde immers niets. Het probleem was, dat er geen achterland was, de vissers hadden geen afzet. Pas toen Poppe de Rook en Johannes Sterk vanuit Lemmer gingen handelen met ansjovis, werd het aantrekkelijk voor vissers in Stavoren en Hindeloopen om dit visje te vangen. Normaal konden ze die vis niet kwijt, maar vanaf 1883 hadden ze het staand want (van Jan Pen uit De Lemmer) en kochten de grote handelaren uit De Lemmer de vis op, om de gezouten ansjovis in ankers naar Amsterdam te vervoeren. Daar gingen ze in vemen en geleidelijk werden ze met de trein naar Zuid Duitsland vervoerd. Dankzij de trein was er afzet voor ansjovis. Exporteren uit Friesland stelde niet veel voor. Importeren kon wel: hout uit de Oostzeegebieden.

Alle schrijvers over Lemsteraken, zoals van Waning, Vroom, Van der Molen, Petrejus, Halbertsma, Zwart en Hak leggen een verband tussen de tjotterachtige, Friese binnen-aken en de allengs 'groter gegroeide' schepen die de vissers op de Zuiderzee gingen gebruiken en die aangepast waren aan het ruimere water en de zich wijzigende vismethode (botslepen).
Het verband tussen de binnen- of vis-aak en de buiten- of botaak lijkt dus wel vast te staan. Verschillende werven (Croles, Bos, de Boer, van der Zee. Zwolsman) bouwden beide typen, maar Pier de Boer en zijn zonen bouwden verreweg de meesten en zij hebben aan dit scheepstype geleidelijk de lijnen en vormen gegeven die we daaraan zo zeer bewonderen. Het is dan ook een compliment aan de scheepsbouwersfamilie de Boer dat dit scheepstype tenslotte de naam Lemsteraak krijgt, zoals met de aanduiding 'Jouster boeier' Eeltjebaes en zijn zoon Auke worden geëerd.

Huitema schrijft:
'In feite kun je in het geheel niet spreken van 'de' aak. Met dit woord, dat in ieder geval reeds in de 17e eeuw voorkomt, worden immers een aantal geheel verschillende scheepstypen aangeduid, en het woord komt in diverse verbindingen voor. Nu eens worden er ronde schepen mee aangeduid, dan weer platbodems, vaak zijn het vissersschepen maar ook vrachtschepen, meestal zijn het schepen met een kromme, min of meer gebogen voorsteven, maar ook voor overnaads gebouwde schepen van het schokkermodel werd de naam aak gebruikt. Met andere woorden, het woord aak biedt als zodanig geen enkel houvast als het gaat om een typebeschrijving.'

Voor 1930 waren er in ieder geval vijf werven, die vissermanaken bouwden. Een aantal daarvan vaart nu nog als jacht. Daarnaast waren er een aantal ontwerpers die aken direct voor de pleziervaart tekenden en werven die ze bouwden. Eén van de vijf werven van visserman- en plezieraken was Gebr. de Boer in Lemmer. De werf begint in 1876 te draaien. Ze bouwden eerst uitsluitend aken in hout, maar vanaf 1899 ook in ijzer. In tegenstelling tot de voorgangers worden deze niet meer op het oog, maar vanaf tekening gebouwd. Vele ijzeren visaken verlaten de jaren daarna de werf.
De schepen hadden zo'n goede naam, dat er door De Boer vanaf 1907 aken ook direct als jacht werden gebouwd. Was de eerste, de 'Orion' (ex-Antje) nog niet zo groot, de daarop volgende jachtaken hadden al een lengte van 15 tot ruim 17 meter. Het aantal oude, nog varende Lemsteraken bleek in 1982 nog verrassend groot. Een grote aantrekkingskracht van onze oude scheepsvormen is dat het geen eenheidsworsten zijn, maar dat iedere bouwer, iedere ontwerper en opdrachtgever er iets eigens in brengt.

Gebr. de Boer in Lemmer bouwde in de jaren 1912-1915 vier "Pleziervaartuigen model Lemmerjacht" van ongeveer vijftien meter lang. De eerste aak die te water werd gelaten was 'De Wulp' en een maand later volgde de 'Salamander'. Daarna kwamen nog de 'Thistle' en als vierde 'De Onrust'. Over deze vier aken is veel geschreven (de laatste bijdrage was van Joost Geise in SdZ 2017.2). Van drie is tot op de dag van vandaag bekend waar ze varen, van de vierde, de 'Thistle' weten we dat helaas niet. Volgens de laatst bekende informatie zou de aak in 1988 in Florida te koop zijn aangeboden. Mogelijk bestaat ze dus ook nog! De drie andere zusterschepen voeren in 1990 voor het laatst samen bij de Vlootschouw tijdens SAIL Amsterdam. Voor het eerst sinds 60 jaar.

De Lemsteraak 'De Onrust' is voor velen de bekendste van de vier aken, vooral omdat de naam elk jaar valt binnen de SSRP. In 1957 werd een zilveren model van de Lemsteraak 'De Onrust' als jaarlijkse wisselprijs aangeboden door de erven van de opdrachtgever W.H. de Vos, die ruim veertig jaar eigenaar was geweest van het schip. Op onze website staat het verslag van de uitreiking van de W.H. de Vos prijs 2020, uitgereikt aan de eigenaren van de 'Salamander', die vorig jaar als herboren feestelijk te water werd gelaten.

De Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten groeide na het ontstaansjaar 1955 onstuimig, en veranderde na de komst van het Internet zelfs in een waar (inter)nationaal kenniscentrum. Het meest zichtbare deel van de SSRP zijn echter onze schepen op het water. In de Schepenlijst zijn oude, in een enkel geval héél oude, nog varende schepen opgenomen. Maar ook inmiddels verdwenen, doch voor de historie belangrijke, schepen. Maar net zo goed ook heel nieuwe, bij wijze van spreken gisteren gebouwde schepen.
De eigenaren vinden en vonden het om allerlei redenen nodig hun schip in het Stamboek in te schrijven. Sinds 1955 zijn de gegevens van circa 2700 schepen vastgelegd. Het vormt een database waar je u tegen zegt. Samen met de (oud)eigenaren van de ingeschreven schepen houdt de SSRP de database up-to-date, immers de tweede S in SSRP staat voor Stamboek. En zoals we allemaal weten beschrijft een Stamboek een ontwikkelingsgeschiedenis.

Het varen met zijzwaarden maakt van een schip nog geen platbodem. Maar zo werd er bij de start van de SSRP wel een beetje tegenaan gekeken. Er voeren in 1955 eigenlijk alleen nog maar een aantal werkloze vracht- en vissersschepen en een klein aantal gekoesterde pleziervaartuigen. Dat veranderde in de jaren daarna toen het ronde en platbodemjacht populair en betaalbaar werd en nieuw gebouwd kon worden op basis van oude uitgangspunten. Dat deze nieuwe - na 1955 - gebouwde schepen afwijken van de oudere zal duidelijk zijn. Daarom begon de Stamboekgedachte halverwege de jaren-60 te wringen. De vraag welke schepen in het Stamboek konden worden ingeschreven werd onderwerp van discussie. Na uitvoerig overleg stelde het bestuur nog eens uitdrukkelijk vast dat de Stichting haar belangstelling in het bijzonder richt op het zuivere oud-Nederlandse scheepstype, zoals dit tot aan het einde van de zeiltijd in de binnenvaart en de visserij werd gebruikt. Maar deze omschrijving was echter dermate algemeen, dat een nadere precisering gewenst was.

Er werd contact gezocht met de overheid om ook onze oude schepen onder bepaalde voorwaarden als monument te beschouwen met dezelfde voordelen, die dat predicaat in de "stenen wereld" al lang had. Daarnaast werd contact gezocht met het Prins Bernhard Fons (PBF) om een restauratiefonds voor de schepen van de drie aangesloten organisaties te kunnen inrichten. Dat laatste resulteerde al vrij snel in de oprichten van een materialenfonds. In 1985 werd de basis van de Federatie verbreed tot de FONV, die veel later de huidige naam FVEN kreeg. Helaas moeten we in 2020 constateren, dat het Varend Erfgoed nog een lange weg te gaan heeft om erkend te worden als volwaardig gesprekspartner bij de ontwikkeling van nationale en internationale wet- en regelgeving - die ondanks de EU overigens per land verschilt.

In 1972 wordt in het SSRP Jaarverslag een bijzonder initiatief vermeld. Op voorstel van het Nederlands Historisch Scheepvaartmuseum wordt de vermoedelijk laatste houten Snikke gekocht. De Stichting stelde uit eigen - uiterst bescheiden - middelen het benodigde bedrag beschikbaar. Het schip lag als wrak bij werf "'t Kromhout" in Amsterdam. Met alle middelen wordt getracht het voor verdere achteruitgang te bewaren totdat een liefhebber wordt gevonden, die bereid is tot algehele restauratie over te gaan.

In 1978 stelde het PBF een subsidie beschikbaar om met de restauratie van romp en opbouw tot trekschuit te starten. Daarnaast betaalde de SSRP zelf ook het nodige. De Snik was gereed in 1982 om op de Internationale Tuinbouwtentoonstelling Floriade publiekelijk te worden vertoond en werd daarna overgedragen aan het Nederlands Historisch Scheepvaartmuseum te Amsterdam. Daardoor werd er weer een historisch scheepstype voor het nageslacht bewaard.

Mr. dr. T. Huitema schrijft:
Er zijn bij het overzicht van de reünies in de eerste 25 jaar al veel superlatieven gebruikt. Het is daarom moeilijk het succes van deze lustrumreünie, die in Friesland's hoofdstad begon, te beschrijven. Het was eenvoudig groots, uniek, overweldigend, niet te overtreffen. De organisatoren die zeer veel tijd aan de voorbereiding besteedden kunnen tevreden zijn. Alles werkte mee: het weer, de autoriteiten, de deelnemers, de bevolking. Ja zelfs onze maritieme historie gaf ons door de tocht met de trekschuit van admiraal De Ruyter in 1667 van Delfzijl naar Texel via Leeuwarden een uniek onderwerp voor het waterspel.
 

Dat vervolgens de hele vloot van Leeuwarden via Grouw en Sneek naar Heeg kon zeilen zonder één slag te hoeven maken is iets wat niet vaak voorkomt. Het leek daar in het wijde Friese landschap een ononderbroken rij van ronde en platbodemjachten onder vol tuig zo ver het oog reikte. En vele zeilers in tjotters en Friese jachten praten nog over de wonderbaarlijke tocht door onbekende vaarten en sloten ten zuiden van IJlst: 'Fryske marren, blauwe wetters, o, wy sjonge jimme rom'. Het admiraalzeilen van de 'houten Friese vloot' te midden van een carré van de grotere deelnemers was door de stevige bries wellicht moeilijk maar wel fraai.

Na 1990 begon de democratisering van de watersport in algemene zin te stagneren. De bouw van de grote aantallen schepen en het aantal actieve inschrijvingen van schepen bij de SSRP nam af. Wel werden in die jaren meer Ronde en Platbodemjachten speciaal ontworpen en gebouwd voor het wedstrijdzeilen. Met het Watersportverbond was in eerste instantie afgesproken dat de SSRP een "bewijs van goedkeuring" op basis van haar criteria zou afgeven voor de tekeningen van elk nieuw te bouwen schip. Daarna kon de eigenaar een meetbrief voor het wedstrijdzeilen aanvragen. Dat bleek uitermate onhandig omdat zo'n schip daarna vaak niet in het Stamboek werd ingeschreven en zo uit zicht van het Stamboek verdween. Later werd dit veranderd in de eis dat een schip eerst "actief" in het Stamboek ingeschreven moet worden, voordat de meetbrief kan worden aangevraagd.

In de loop van de afgelopen jaren werd het bestuur steeds vaker geconfronteerd met een zich vooral binnen de Lemsteraken (VA) manifesterende ontwikkeling, waarin nieuwgebouwde schepen ter beoordeling werden aangeboden, die niet in het stamboek opgenomen konden worden omdat de ontwerpen duidelijk van de traditionele Lemsteraken afwijkende kenmerken vertoonden. Bepaald zorgwekkend was de ontwikkeling van de vorm van de onderwaterschepen, waarbij geconstateerd moest worden dat de thans geldende criteria kennelijk onvoldoende houvast boden om het ontwikkelingsproces te beheersen. Een soortgelijke ontwikkeling, zij het in mindere mate, was bij de schokkers en hoogaarsen aanwijsbaar. Een en ander noopte in de loop van het jaar 1990 het bestuur van de Stichting zich te beraden over mogelijkheden om aan deze onwenselijke situatie een halt toe te roepen.

In 1992 verscheen het zogenaamde oranje boekje, waarin op basis van de breed besproken adviezen van de& Werkgroep 'Herziening Criteria' de Algemene Criteria waren uitgebreid met gedetailleerde Aanvullende Criteria voor een aantal populaire scheepstypes, waarmee veel werd wedstrijd gezeild.

In 2004 waren er drie grote herbouwprojecten in voorbereiding. Zij sloegen de handen ineen en vormden de "Driewerf": drie werven op drie verschillende plaatsen in Friesland. Over deze projecten is in de jaren daarna uitgebreid gepubliceerd in de Spiegel. Zo werd in Eernewoude vanuit het Skûtsjemuseum het initiatief genomen voor de bouw van een nieuw houten skûtsje. Leidraad vormde een uit 1861 daterend bestek uit de werfboeken van Eeltje Holtrop van der Zee voor het skûtsje 'AEbelina'. De bouw van de nieuwe 'AEbelina' startte in 2004 en ze werd in zoog te water gelaten. In Paesens Moddergat werd in 2004 de kiel gelegd voor de bouw van een nieuwe Wierumer Aek. Met dit soort aken werd gevist op de gronden boven de Waddeneilanden. In de vorige eeuw was het type geheel verdwenen.
De grootste van de drie projecten was de Palingaak in Heeg, met zijn 18,5 meter. De palingaken werden gebruikt voor het transport van levende paling tussen Friesland, het Oostzeegebied en Londen. De bouw startte eind 2005 en de 'Korneliske Ykes II' werd in 2009 te water gelaten. Een belangrijk moment in haar 10-jarig bestaan was de reis naar Londen in 2019.

Naast deze projecten, vonden er op diverse werven spraakmakende restauraties plaats van ronde en platbodemjachten van soms al meer dan een eeuw oud, maar nog steeds in particuliere handen. In 1969 heeft de SSRP het initiatief voorbereid om een restauratiefonds in te richten. In de jaren-90 is er een restauratiefonds ingericht door de (toen) FONV. Over de aanleiding en de restauraties zelf zijn vaak intrigerende verhalen te vertellen. Als je door de Index van de Spiegel bladert, krijg je als resultaat meer dan 300 verwijzingen naar artikelen over restauraties waarover artikelen zijn geschreven. Bijvoorbeeld over de vier 15-meter Lemsteraken van De Boer in Lemmer. De restauratie van de 'Salamander' werd in 2019 afgerond. De restauratie van het zusterschip 'De Wulp' werd in 1990 voltooid.

Gemakshalve worden de Ronde en Platbodemjachten gerangschikt onder de noemer Varend Erfgoed. Binnen het Stamboek wordt er vaak gediscussieerd over de "raszuiverheid" van een paar oude jachten, maar zeker ook van een aantal nieuw gebouwde schepen. Maar het was en is nog steeds geen eenvoudige zaak precies aan te geven wat de kenmerken van een bepaald type nu wel zijn. En dat is niet van vandaag of gisteren. In 1915 heeft een Commissie van deskundigen tijdens het Congres van de Watersport bijvoorbeeld de kenmerken van een boeier opgeschreven. Dit omdat er in die tijd vele ronde schepen als boeier werden aangemerkt en als zodanig ook op de wedstrijdbanen meezeilden. Maar de verschillen waren groot. Voor 1915 werden veel verbouwde beurtscheepjes en kleine tjalkjes na de vervanging van de luikenkap door een kajuit als boeier betiteld. Maar zij waren sneller dan de "echte" boeiers, een in die tijd geliefd schip.

In 1956 werd geconstateerd dat de verschillen tussen de typen vaak zeer klein zijn en meer steunen op plaatselijke gewoonten dan op weloverwogen afwijkingen. De oude scheepsbouwers waarvan wij de typen in ere willen houden, gaven hun schepen "de allerindividueelste expressie van hun allerindividueelst kunnen" mee, in samenspraak met de opdrachtgevers en passend bij het doel waarvoor het schip wordt gebouwd. Door de digitale mogelijkheden van de afgelopen zo jaar komt er steeds meer informatie beschikbaar om steeds gerichter onderzoek naar de ontwikkeling van deze scheepstypen te doen. 

De maatstaven die worden gedefinieerd verschillen per Behoudsorganisatie (BO) en variëren met de tijd. Bovendien is de interpretatie vaak afhankelijk van persoonlijke smaak of voorkeur. Dientengevolge zijn ze voor veel scheepseigenaren onbegrijpelijk. Het ideaal is daarom een objectieve maatstaf te ontwikkelen voor het behoud van traditionele schepen. Dat begint met de vraag wat we willen behouden: het individuele schip of het beeld, dus de scheepsvorm. Het antwoord op die vraag is noodzakelijk om te besluiten welke kenmerken als bepalend moeten worden beschouwd voor het behoud van scheepsvormen of traditionele schepen.

Het is vanzelfsprekend dat de authentieke schepen, de schepen die volgens de oorspronkelijke ambachtelijke bouwwijze zijn gebouwd en soms nog de sporen dragen van de oorspronkelijke bedrijfsuitoefening, als cultureel erfgoed behouden moeten worden. Die schepen illustreren de ontwikkelingsgeschiedenis van het type en vormen een aparte categorie binnen het varend erfgoed. Het zijn feitelijk museumstukken in (veelal) particulier eigendom. Dat deze schepen elk uniek zijn en niet in serie of van een tekening gebouwd, maakt het vrijwel onmogelijk om universele criteria vast te leggen. Hun ontstaansgeschiedenis is het criterium. De individuele schepen hebben wel een aantal gemeenschappelijke kenmerken, aan de hand waarvan ze zijn in te delen in groepen. Deze kenmerken hebben doorgaans betrekking op de (romp en/of tuig)vorm zijn daarmee beeldbepalend voor het betreffende type schip.De opeenvolgende publicaties in de Waterkampioen laten duidelijk zien hoe de ideeën over de scheepsvorm en daarmee over de toe te passen criteria zijn ontwikkeld in de tijd. Was oorspronkelijk de onderliggende gedachte dat de scheepsvorm slechts globaal kon worden omschreven (Waterkampioen nr. 1187, 1966), onder invloed van de zich ontwikkelende nieuwe technieken en materialen werden de geesten steeds behoudender.

Er vanuit gaande dat het behoud is gericht op de schepen zowel als cultuur uitingen als ook illustraties van hun ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis, inclusief de effecten van de technische en maatschappelijke ontwikkelingen, dan is objectief registratiesysteem essentieel.
Er zijn daarbij twee parallelle benaderingen te onderscheiden:

1. De statische benadering, gericht op de kenmerken van het individuele schip, ter illustratie van de schoonheid van vorm en vakmanschap;
2. De dynamische benadering, gericht op de rol en positie van het schip in de maatschappij, ter illustratie van zijn betekenis in relatie tot de technische en sociale ontwikkelingen van zijn tijd.

De statische benadering wordt geïllustreerd door de toelatingscriteria van het Stamboek, gericht op de vorm en inrichting van een specifiek schip. Het voordeel van deze focus op het schip zelf is dat het behoud van het oorspronkelijke model en de oorspronkelijke uitvoering wordt benadrukt: het conserveren van een specifiek product van kennis en vakmanschap. Maar doordat dezelfde criteria van toepassing zijn op alle schepen die registratie ambiëren, inclusief nieuwbouw, worden de negatieve aspecten van deze benadering zichtbaar. Want wie de criteria nader bestudeert komt al snel tot de conclusie dat het varen met een gezin, met een kleine bemanning of met ouderen en minder validen niet voor de hand liggend is: zeereling: ongewenst; rolfok: alleen met ontheffing; mechanische bediening van zwaarden en zeilen: niet toegestaan; verhoogde of verlengde kajuit t.b.v. meer wooncomfort: niet toegestaan; stuurwiel: niet gewenst. Omdat deze schepen niet kunnen worden aangepast zonder de registratie te verspelen, zijn ze alleen aantrekkelijk voor een beperkt publiek.

Een ander nadeel van de statische benadering is dat, als gevolg van de exclusiviteit van de schepen, de aansluiting bij het grotere zeilende publiek mankeert. Behoud is dan al snel afhankelijk van die ene eigenaar. Zolang een schip uitsluitend wordt beschouwd als persoonlijk eigendom voor eigen genot, zolang blijft het een speeltje voor de ‘happy few’. Emotionele betrokkenheid is weliswaar belangrijk, maar is ook zeer persoonlijk en daarom geen garantie voor toekomstig behoud; er komt altijd een moment dat het schip verkocht moet worden. Het vinden van een nieuwe eigenaar voor een monumentaal schip met een beperkt gebruiksgemak is niet eenvoudig en investeringen in behoud zijn daarom met het oog op de toekomstige marktwaarde moeilijker te rechtvaardigen.

De dynamische benadering wordt geïllustreerd in de criteria van het NRVE waar, naast de leeftijd, de oorspronkelijke rompvorm samen met de benoemde kenmerken bepalend is voor opname. Deze benadering garandeert door het voortschrijdende leeftijdscriterium het behoud van schepen in alle stadia van gebruik en modificatie, mits kan worden aangetoond dat ze identiek zijn aan de conditie op een bepaalde referentiedatum langer dan vijftig jaar geleden. Ze illustreert hoe de schepen, met behoud van de kenmerken van de oorspronkelijke rompvorm, werden aangepast aan de behoeften van de gebruiker. Deze benadering is door die flexibiliteit aantrekkelijk voor een grotere groep. Het is daarom belangrijk dat een schip dat wordt beschouwd vanuit de historische context, deel wordt van het verhaal van de scheepsbouwgeschiedenis.

Het behoud van de klassieke schepen kan niet los worden gezien van juist die historische relevantie, van hun plaats in de ontwikkeling van de jacht- en scheepsbouw in relatie tot de maatschappelijke ontwikkelingen, te beginnen in de zeventiende eeuw en voorlopig eindigend in de jaren-50 van de vorige eeuw. Van de ontwikkeling van het scheepsmodel, van de tuigage, van de inrichting en de voortdurende aanpassingen aan de moderniteit. Er is een aantal gegevens dat een schip karakteriseert in elk stadium van haar bestaan en waaraan het type schip herkenbaar is. Die gegevens zijn niet exact, maar variëren binnen een bepaalde bandbreedte. Daarom is het beter te spreken van kenmerken dan van criteria. Hoe die kenmerken moeten worden gedefinieerd kan uitsluitend worden bepaald aan de hand van literatuurstudies en historisch onderzoek. Veel werk, maar essentieel voor het toekomstig behoud van de historische schepen.

Een individueel schip wordt pas echt cultureel erfgoed als het geplaatst kan worden in de cultuurgeschiedenis, d.w.z. gerelateerd kan worden aan de sociaal-maatschappelijke en technologische ontwikkelingen van de tijd van ontstaan.
In de jaren na 1955 werd het begrip Cultureel Erfgoed van belang geacht om nieuwe generaties een goed beeld te geven van het verleden. Daarbij werd eerst het Materieel Erfgoed benoemd, de voor de cultuur en geschiedenis waardevolle materiële kenmerken van overblijfselen uit het verleden, in ons geval de nog bestaande scheeps­types van voor de oprichting van de SSRP. Later kwam er het begrip Immaterieel Erfgoed bij, waarin het bewaren en in stand houden van tradities centraal staan. In ons geval het bouwen, onderhouden van en varen met deze schepen naar oud-Nederlands voorbeeld.
De geschiedenis heeft uitgewezen dat het behouden van de schepen, die we van onze voorouders hebben geërfd, een heel andere tak van sport is dan de nieuwbouw van een traditioneel schip met de handhaving van het oorspronkelijk ideaal: het behoud van de hoofdkenmerken van het oud-Nederlandse scheepstype. Beide Erfgoed-werelden probeert de SSRP zo goed mogelijk te bedienen.

De "tijd van ontstaan" kan worden weergegeven in de tijdslijn die voor de ontwikkeling van het scheepstype is vastgesteld na uitgebreid historisch onderzoek. Door de digitale mogelijkheden van de afgelopen 20 jaar komt er steeds meer informatie beschikbaar om steeds gerichter onderzoek naar de ontwikkeling van deze scheepstypen te doen.
In het eerder genoemde historisch onderzoek van het scheepstype Hoogaars is sprake van een tijdslijn in de ontwikkeling van het type Hoogaars (vergelijkbaar met bijv. het Stamboek van koeien met de ontwikkeling van het ras. De laatste koe in dat Stamboek is een doorontwikkeling van de eerst opgenomen koe). In die ontwikkeling van het type zitten allerlei duidelijk beschreven momenten waarin aanpassingen werden doorgevoerd en bepalend waren voor de verdere ontwikkeling van het type.
Als een Hoogaars bij het Stamboek wordt aangemeld is aan de hand van de benoemde kenmerken direct duidelijk of het ook echt om een Hoogaars gaat. Met het jaartal van de bouw kan dan direct worden “ingeprikt” in de tijdslijn van het type om duidelijk te zien waar de aangemelde Hoogaars in de ontwikkelingsfase van het type zit (het kan dus gerelateerd worden aan de sociaal-maatschappelijke en technologische ontwikkelingen in die tijd). Die informatie is ook weer gekoppeld met externe informatie over ontwerper, werf, omgeving en gebruik, enz. Deze benadering draagt bij aan het realiseren van het behoud van een jacht als expressie van de specifieke kennis en kunde van de ontwerper/bouwer.
De voorwaarde voor zo’n benadering is, dat er van alle gewenste types een dergelijke beschrijving wordt ontwikkeld. Vervolgens moet deze documentatie logisch, helder en overzichtelijk wordt gepresenteerd. Met de huidige ontwikkelingen in de automatisering van de presentatie is daarvoor een uitstekende basis beschikbaar!