1. DE ONVERWACHTE GEVOLGEN VAN EEN ONDOORDACHT IDEE (1952-1955)

'De uitstervende Boeiers
Regelmatig klaagt men in dit blad over het verdwijnen van het boeiertype. Dit klagen is sympathiek en de schoone krans op het graf van den laatsten boeier, gelegd door de vereenigde Nederlandse klagers, zal ongetwijfeld ook een zeer sympa­thieke geste zijn.
Mij en ongetwijfeld vele anderen is het hijschen van de vlag op een nieu­we boeier nog sympathieker. Blijven we slechts klagen, dan zullen we dat niet vaak meer meemaken. Er moet iets anders gebeuren. Zou er geen belangstelling bestaan voor een Ne­derlandsche Boeierclub?
De leden, boeiereigenaren en be­langstellenden, zouden met elkaar in contact komen, ervaringen kunnen gaan uitwisselen, propaganda gaan maken voor het type, een boeier-vlootrevue kunnen gaan organise­ren, misschien zelfs heel mooie exemplaren van te vroege sloop kun­nen redden, van een ongelukkige verkoop naar het buitenland.
Dit plan is misschien zeer idealistisch, doch is ons schoone nationale boot­type niet een dosis idealisme waard? En tenslotte: zijn boeiervaarders vreemde vogelen reeds op onze wa­teren (ze sparen immers kosten noch moeiten om een schoone traditie te handhaven), geen idealisten?

Met deze klaroenstoot besloot IJs­brand Hiddes Galema zijn reveille, die helaas verloren ging in het ru­moer van krijgsgeweld, dat medio 1939 zelfs tot het vredige Nederland doordrong met Hitlers invasie in Tsjechoslowakije.Op 1 april 1939 kondigde onze regering de voormo­bilisatie af. Er volgden zes jaren, waarin 'Neêrlands Glorie' hier en overzee harde klappen te verduren kreeg. Daarna volgden zes jaren van moei­zame wederopbouw. Na tien turbu­lente marine-jaren buiten Nederland en twee in rustiger vaarwater, maakte schrijver dezes als onervaren 'boeier-eigenaar' voor het eerst met zijn 'Maartje' en zijn gezin een ontdek­kingsreis over Frieslands wijde wate­ren.

Friesland was hem onbekend en van Friese boeiers wist hij weinig meer dan zijn 'Maartje' hem in drie maan­den had kunnen leren. Hoe deze oud-zeeman er toe kwam een boeier te kopen - een 'zeeknoei­er' volgens een 17e-eeuws dichter-zeeman - is een verhaal apart, dat in de scheepshistorie van 'Maartje' thuishoort. Hier zij slechts vermeld, dat wij op 3 juni 1951 in de jachthaven 'Het Fort' te Warmond kennis maak­ten met en meteen ons beider hart verloren aan deze boeier. Alle ver­nietigende expertise-rapporten ten spijt adopteerden wij haar als ons vijfde - niettemin oudste - kind. Daarmee rees meteen de vraag: Wat was haar bakermat en wie bouwde haar?
'Maartje' lokte, ondanks haar ver­waarloosde uiterlijk, met haar scho­ne lijnen bij haar weder verschijning in Friesland commentaren en verha­len uit. Reeds de eerste dag na aankomst te Grouw (1 aug. 1951) kregen wij een markante figuur aan boord, die straks mede aan de wieg van het Stamboek zou staan. Het was de heer H.Voordewind, commissaris van politie te Amsterdam. Toevallig lag hij ook in Grouw met zijn blank gelakte, blinkend gepoet­ste, Friese vis-aak 'Dolphijn'. Zijn wens nog eens een boek te schrijven over zijn jeugd-zeilherinneringen was bezig in vervulling te gaan.
Hiertoe friste hij zijn ijzeren geheugen nog eens op bij notaris Nanne Ottema te Leeuwarden, aartsverzamelaar en Friesland-kenner bij uitstek. Commissaris Voordewind meende in 'Maartje' het hem uit zijn jeugd wel­bekende Friese jacht 'Vrouwe Romkje' te herkennen. Het was later in opdracht van de heer W. Smilde te Akkrum door Auke van der Zee tot boeier verbouwd. Zijn zoon, de heer Smilde jr., herken­de in 'Maartje' direct de boeier van zijn vader, zodat na twee weken zwerven door Friesland de identiteit van onze boeier wel vast stond. Een bedevaart naar het geboortenest te Joure leidde tot de eerste restauratie-opdracht.

Deel I, 'Het dagboek uit de scheep-makerij', bevat van elke bouwopdracht als regel slechts een summiere omschrijving. Alleen voor bijzondere opdrachten als voor boeiers en jachten is de omschrijving uitgewerkt met afmetingen en indeling van het schip, als ook van mast en zwaarden en voorts met de naam en woonplaats van de opdrachtgever en de afrekening.
Eeltjebaas hield persoonlijk dit dagboek bij van 7 september 1848 tot eind 1894. De leiding van de werf ging daarna geleidelijk over op de zoon Auke van der Zee, die wel een bekwaam 'skûtmakker' was, doch die niet van schrijven en van boekhouden hield. Zijn neefje Eeltje Romkema zou die taak eerst later overnemen en bewijzen dat hij behalve een goed boe-houder ook een bekwaam scheepstekenaar was.
Deel II van de werfboeken, door Eeltjebaas aangeduid als 'Grootboek', bevat uitvoerige en zeer gedetailleerde gegevens over de bouw en constructie van belangrijke opdrachten.

Het eerste resultaat van mijn 'winterwerkje' was een 'Extract van de werfboeken van Eeltje Holtrop van der Zee - IJIst 1848-1857 en Joure 1857-1894'. Hierin werden alleen de volledige gegevens uit Dagboeken Grootboek opgenomen, die betrekking hadden op boeiers, jachten en boten, kennelijk of vermoedelijk mede bestemd voor pleziervaart. Ik stel 'vermoedelijk', mede, omdat ook het merendeel van de met enige luxe afgewerkte boten, zelfs jachten en boeiers als regel bedrijfsvaartuig was, met als neven-bestemming die van plezierjacht. Het getypte origineel van dit 'Extract Werfboeken' (met commentaar) werd afgestaan aan het Fries Scheepvaart Museum, als mogelijke leidraad voor latere onderzoekers.

Het zoeken naar een bepaald schip in de werf boeken heeft veel gemeen met het zoeken naar een speld in een hooiberg. De identificatie wordt bemoeilijkt door de omstandigheid dat nooit de scheepsnaam, doch alleen de naam van de opdrachtgever in de boeken vermeld staat met de type-aanduidingen en afmetingen. Aan de identificatieproblematiek werd menige zitting van de Commissie Stamboek gewijd. Het stalen geheugen van commissaris Voordewind bracht ons menigmaal op het rechte spoor van de toenmalige of wel van een vroegere eigenaar. Zonder de mondelinge en schriftelijke informaties van de toen nog levende generatie van boeiereigenaren en andere liefhebbers zouden wij er vermoedelijk nooit zijn uitgekomen. De reeds eerder vermelde kleinzoon van Eeltjebaas, Eeltje Romkema te Joure, bleek bij nadere kennismaking een bijzonder waardevolle bron van informatie. Niet alleen hield hij in fraai handschrift het werfboek bij voor zijn oom Auke van der Zee van ongeveer 1907 tot 1925, doch bovendien trachtte hij oudere hiaten te vullen.
Ook betoonde hij zich een bekwaam scheepstekenaar toen Aukebaas in ijzer en staal ging bouwen en hiertoe zijn materiaal op maat moest inkopen. Herre Halbertsma, die tot het plotseling overlijden (1957) van Eeltje Romkema regelmatig contact onderhield met deze meer dan materiële, vooral ideële, erfgenaam van Eeltje- en van Aukebaas, roemt terecht diens ongelofelijke kennis. Hij was één van die stille figuren waar het Stamboek in zijn prille jaren veel gegevens aan ontleende en wiens verdiensten hier mogen worden gememoreerd.

Een nuttige, doch voor leken in de oude zeilmakerskunst moeilijk hanteerbare bron bleken de bestekboeken van de firma T. Molenaar en Zn. te G rouw. De oude heer Simke Molenaar kende echter de weg in deze boeken van zijn voorgangers. De boeken bleven bewaard van 1758 tot 1800 en van 1823 tot ca. 1920. Hoewel sindsdien de bestekken in moderner vorm werden geboekt, werden nieuwe zeilen voor oude boeiers tot in de vijftiger jaren gemaakt naar de bestekgegevens uit de vorige eeuw. Dit deed Simke Mol¬naar nog in 1954 voor het nieuwe tuig voor het Statenjacht 'Friso' en in 1956 voor onze 'Maartje'.

Op onze speurtochten in Friesland kwam ik reeds in de zomer van 1952 in contact met de heer H.G. van Slooten, die als secretaris van de K.Z.V. 'Oostergoo' het tot haar oprichtingsjaar 1848 teruggaande archief onder zijn berusting hield. De wedstrijdboeken zijn een schier onuitputtelijke bron voor de speurder naar scheeps- en eigenaarsnamen van ronde jachten, schouwen, beurt- en andere vrachtschepen en visaken, kortom al wat eertijds deelnam aan hardzeilpartijen van deze oudste Friese zeilvereniging.

In gedenkboeken en jaarboekjes van oude zeilverenigingen, in meetbrieven bewaard bij het Centraal Bureau voor Waterstaat, uit mondelinge en schriftelijke informaties werden de vroegere en latere eigenaren opgespoord, met de naamsveranderingen die ook oude ronde jachten te dikwijls moesten ondergaan. Zo werden moeizaam en in stilte de eerste bouwstenen voor het Stamboek bijeengegaard.

In het oktobernummer van 1952 presenteerde de Commissie Stamboek zich aan de toen reeds brede lezerskring van de Waterkampioen met het reeds eerder genoemde artikel 'Stamboek Friese Platbodemjachten'. 3)
De in een bijlage opgenomen samenvatting van stamboekgegevens van 'Nog bestaande Friese boeiers en jachten, gebouwd door Eeltje Holtrop van der Zee (1823-1901) en van zijn grootvader Eeltje Tjeertes Holtrop' vormde de feitelijke basis voor deze publicatie. De reeds eerder vermelde taakomschrijving van de Commissie Stamboek werd gevolgd door een sober gestelde opwekking tot steun aan haar streven, meer belangstelling te wekken voor de Friese boeiers, jachten en tjotters. De bijzondere betekenis van Eeltje Holtrop van der Zee als geniale boeierbouwer werd kort belicht. Overigens bevatte dit artikel slechts een zakelijk gestelde toelichting op de bovengenoemde samenvatting met hier en daar een verborgen verleider. Waarom kreeg dit artikel zoveel positieve weerklank? Was het de combinatie van zakelijke informatie en reclame of was het eenvoudig zo gesteld, dat nu de tijd rijp was voor de vorming van een 'Nederlandse Boeierclub' waar IJsbrand Hiddes Galama in 1939 de boeiervrienden in zulke hartstochtelijke bewoordingen vergeefs toe opriep? Deze laatste factor speelde ongetwijfeld de hoofdrol. Niettemin is het opmerkelijk, dat juist in de tekst verborgen verleiders zoveel succes boekten. Wij geven hiervan enkele voorbeelden:

De oude scheepsbouwer A. Paans te Roodevaart (N.-Br.) schreef in een uitvoerige brief onder andere: 'Uw woorden - er zijn voor geringer kunstenaars dan E.H. van der Zee grafmonumenten opgericht, ook in Friesland - zijn mij uit het hart gegrepen'. De bewondering van Arie Paans voor Eeltjebaas werd gewekt door het Friese jacht 'Hou Moed', toen dit in 1895 door zijn eerste eigenaar, Mr. N.M. Lebret uit Steenbergen, voor winteronderhoud naar de werf van zijn vader werd gebracht. De beide zoons Paans, toen nog tieners, wisten van hun vader toestemming te verkrijgen de 'Hou Moed' op wat kleinere schaal na te bouwen. Zij volbrachten dit werkstuk met zoveel succes dat zij met dit jachtje van 5 meter in 1896 de eerste prijs wonnen in de wedstrijden van de Dordtse Roei- en zeilvereniging, waar zij zelfs de boeier 'Sperwer', met de heer Hooykaas zelf aan het roer, de loef afstaken. Het jachtje werd in moeilijke jaren verkocht en scheen verloren. Doch ziet! Na jarenlang vergeefs zoeken ontdekte een zoon van A. Paans het ergens in Den Haag en bracht het als wrak terug naar Roodevaart. Geheel gerestaureerd maakt het nu deel uit van de verzameling van het Rijksmuseum Het Nederlands Scheepvaart Museum te Amsterdam. De oude heer A. Paans maakte omstreeks 1950 met zijn zoon een bedevaart naar Jou re waar hij de werf van Eeltjebaas bezichtigde en daarna de begraafplaats bezocht. Hij vond inderdaad de graven van Eeltjebaas en Aukebaas, maar tot zijn teleurstelling slechts door een miniatuursteentje aangeduid.
De oude heer Paans schreef aan het bestuur van het Fries Scheepvaart Museum. De brief ging gepaard met een gift, bestemd voor een gedenksteen op het graf van E.H. van der Zee. Op 17 februari 1953 besloot het bestuur van het Fries Scheepvaart Museum de graven van Eeltje en Auke van der Zee op de begraafplaats Westermeer op naam van de vereniging te doen overschrijven en het onderhoud op zich te nemen. Na een geldinzamelactie kon kort daarna het besluit worden genomen tot het plaatsen van een gedenksteen op het graf van Eeltjebaas.
De ingezetenen van Joure zorgden voor een gedenksteen op het graf van Auke van der Zee. Deze werd gelijktijdig met die voor zijn vader onthuld. Bovendien werd die dag een gedenksteen onthuld in het hellinghuis bij de oude werf te Joure, waar beide vermaarde 'skûtmakkers' zovele jaren woonden. De jongste Eeltje Romkema jr., achterkleinzoon van Eeltjebaas, onthulde deze gedenksteen. Zijn moeder haalde jeugdherinneringen op aan haar grootvader tijdens een ontvangst bij Douwe Egberts. Het nooit gepubliceerde manuscript van deze interessante toespraak moet zich nog in het redactie-archief van de Waterkampioen bevinden. De Commissaris der Koningin Mr. H.P. Linthorst-Homan vertegenwoordigde het Provinciaal Bestuur met het statenjacht 'Friso'. De Stichting Stamboek verzamelde een keur van boeiers en jachten rond het werfterrein. Vele daarvan werden te Joure gebouwd. Zo bracht Friesland op deze stralende zomerdag een wel wat late, doch niettemin warme hulde aan de nagedachtenis van Eeltje Holtrop van der Zee en aan zijn zoon Auke, wier meesterstukken van Friese ambachtskunst tot de huidige dag de harten van velen verblijden. De oude heer A. Paans kon de bekroning van zijn initiatief niet persoonlijk bijwonen, doch zijn zoon, boeiervriend als zijn vader, vertegenwoordigde dit Brabantse scheepsbouwers geslacht op waardige wijze.

De kennismaking met Herman van Slooten zou, onverwacht, van beslissende betekenis blijken voor de ontwikkeling van het Stamboekidee. Frieslands oudste zeilvereniging 'Oostergoo', zou dank zij haar jeugdige secretaris het steunvlak van de Commissie Stamboek in de Friese en Nederlandse watersportwereld aanzienlijk versterken en verbreden. In juni 1952 deed ondergetekende als jongste lid zijn entree bij 'Oostergoo'. Hij verstoutte zich bij de rondvraag tijdens de algemene vergadering het woord te vragen en aandacht te verzoeken voor het werk en streven van de Commissie Stamboek. Tijdens de traditionele zeilpartij van een vloot van praktisch alleen ronde jachten viel hem wel de bijzondere eer te beurt uitgenodigd te worden door de voorzitter Roelof Buisman, eigenaar van het oudste Friese jacht 'Mercurius', voor een zeilpartij op de volgende dag. Eerst op die gedenkwaardige dag leerde ik iets doorschouwen van die aloude boeiertradities, welke slechts in de K.Z.V. 'Oostergoo' gehandhaafd bleven. 4)

Een voor mij onvergetelijke zeildag, besloten met een dinertje in hotel De Oude Schouw onder Akkrum, waarde nieuwe eigenaar nog tactvol moest worden ingewijd in de oude traditie, welke de voorzitter van 'Oostergoo' het recht geeft met zijn gasten aan te zitten aan de tafel, waar eens in 1810 koning Lodewijk Napoleon had gedineerd. In de naar het feodale riekende sfeer, welke het samenzijn van het toenmalige bestuur van 'Oostergoo' kenmerkte, vond het voorstel van de secretaris Herman van Slooten tot het organiseren van een reünie van Friese Ronde Jachten algemeen bijval. In hun wijsheid lieten de vier grijze eminenties Roelof Buisman, Hidde Halbertsma, Pieter Bokma en dokter Wytze van der Meer de voorbereiding goeddeels over aan genoemde secretaris, in nauwe samenwerking met de Commissie Stamboek. De gedachten gingen uit naar een waterfeest met admiraalzeilen zoals dit in vroeger tijden, zowel in Holland (Amsterdam) als in Friesland (Sneek), werd gehouden. De organisatie van zulk een historisch waterfeest vereist een degelijke voorbereiding, mede stoelend op de bestudering van de beschikbare historische bronnen. 

Ernst Crone, die het werk van de Commissie Stamboek van de aanvang af met grote belangstelling volgde, schreef in 1925 als secretaris van de Zeilver. 'Het Y' een gedocumenteerd gedenkschrift ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van die vereniging. 5)
In hoofdstuk II gaf hij de resultaten weer van zijn uitvoerige bronnenstudie over het 'Zeilen in Admiraalschap' en de waterfeesten te Amsterdam. Mondeling toegelicht door deze deskundige gaf deze studie een welkome historische achtergrond voor het admiraalzeilen.
Naast de voornoemde bronnenstudie van Ernst Crone, waren van belang de aanwijzingen over het admiraalzeilen in Friesland, in het bijzonder op het Sneeker Meer. In de eerste plaats, hetgeen men hierover kan lezen bij Eelco Napjus in zijn Historische Cronyk of Beschrijvinghe van Oud en Nieuw Sneek (Sneek, 1772).
Het zeer zeldzame gedrukte 'Reglement op het Admiraalzeilen te Sneek', gedateerd 1868 is weliswaar afgestemd op het toen gebruikelijke admiraalzeilen in de naaste omgeving van Sneek, doch was niettemin voor ons doel interessant. 6)

Een analyse van historische gegevens en bronnen leidde Herre Halbertsma tot het doen van de conclusie dat de Friese gebruiken bij het admiraalzeilen op het Sneekermeer in vroeger eeuwen, geheel waren geënt op de formaties, toegepast door admiraal De Ruyter's verenigde vlootmacht. Dit was niet zó verwonderlijk. Immers, Gerard Brand zijn Leven en Bedrijf van Michiel Adriaanzoon De Ruyter behoorde in de 18de eeuw tot de standaard-bibliotheek van de gezeten Friese burgers. Sommige Friezen kenden hun Brand als hun Bijbel.
De reconstructie van Halbertsma verduidelijkte de betekenis van de formatieseinen, zoals deze bij het admiraalzeilen op breder water werden gegeven ter inleiding van het spiegelgevecht, dat hiervan het hoogtepunt placht te vormen.

Deze formatieseinen waren:
rode vlag: kiellinie (tevens slaglinie) witte vlag: frontlinie (opsporen of jagen van de vijand)
blauwe vlag: colonnes in frontlinie, de eskaders in kiellinie, zeilen op eskaderlengte van elkaar in frontlinie.
In deze laatste formatie naderden de vloten elkaar, de laatste voorbereidingen treffende voor het gevecht. Tijdig, voordat de beide vloten elkaar tot schootsafstand waren genaderd, hesen beide vlootvoogden de rode vlag (bloedvlag). Daarbij gaven zij met één, resp. twee schoten, te kennen, of zij hun vloot over stuurboord dan wel over bakboord oploevend wilden 'deployeren in de slaglinie'. Het tot halvermast strijken van de seinvlaggen diende als uitvoeringssein, waarbij tevens een schot werd gelost en/of een hoornsignaal werd gegeven. Op grond van de historische analyse en reconstructie van drs. Halbertsma, werd door mij het Reglement Admiraalzeilen samengesteld, dat behou-dens enkele wijzigingen en aanvullingen nog steeds door de Stichting Stamboek wordt gebruikt. 7)

Uit oude schilderijen en beschrijvingen blijkt duidelijk dat veel vlaggen en wimpels naast kanongebulder behoren tot onmisbare attributen van het admiraalzeilen. Teneinde dit te realiseren bij de komende reünie werd besloten, dat de vlagofficieren zouden varen onder de vlag van de K.Z.V. 'Oostergoo', waarbij de rangonderscheiding met witte ballen in de bovenste rode baan zou worden aangeduid. Alle deelnemers zouden van de 'admiraal' een oranje wimpel als onderscheidingsteken ontvangen.
Het kanongebulder gaf iets meer problemen. Het Fries Scheepvaart Museum bezat één paar boeierkanonnetjes, dat wij te leen kregen. Muziek was volgens onze historicus Herre Halbertsma een even onmisbaar attribuut bij het admiraalzeilen als vlaggen en kanongebulder. Bij zeilpartijen in en om Sneek was het van oudsher gebruikelijk het 'Ayrtje Wilhelmus van Nassauwe' te blazen. Dit oorspronkelijk Franse motief van de Prinsenmars dient bij de Koninklijke Marine nog steeds als trompetsignaal: 'Wilhelmus = saluutbatterij gereed maken'. De juiste toonzetting werd, uit eigen memorie, op muziek gesteld door de Sneker musicus Jac. N.D. Hoogslag. Twee Grouwster hoornblazers zouden dit tot nieuw leven gebrachte 'Ayrtje van 't Wilhelmus' ten gehore brengen bij de opening van het admiraalzeilen. Ook de resultaten van dit historisch speurwerk, in goede samenwerking volbracht, zouden verder reiken dan deze eerste reünie.

Er ging een wervende circulaire uit naar alle bekende eigenaars van ronde jachten in Nederland. Hierin stond onder meer: 'Teneinde de glorie van deze schepen nog beter tot haar recht te doen komen en te demonstreren welk een kostelijk erfgoed zij vertegenwoordigen, heeft de Commissie (H.G. van Slooten en ondergetekende) aan de K.Z.V. 'Oostergoo', de oudste zeilvereniging in Friesland, verzocht te trachten een reünie van deze schepen te organiseren'. Het pro­gramma gaf aan: 'Op 4 juli 1953 ten 13.00 uur bijeenkomst van alle sche­pen op het Pikmeer te Grouw. Te 13.30 uur vergadering van de Federatie van Musea en Oudheidskamers in Fries­land, waar kapt. ter zee b.d. C.J.W. van Waning een inleiding zal houden over 'De Friese Ronde Jachten en de man­nen die ze bouwden'. Na afloop van de vergadering bezichtiging der sche­pen, vervolgens admiraalzeilen op het Pikmeer en daarna gemeenschappelijke borrel aan de Wijde Ee. De dag wordt besloten met een gemeen­schappelijke maaltijd in hotel 'Oostergoo', terwijl op 5 juli tijdens de jaarlijkse wedstrijden van 'Oostergoo' één of meer klassen van ronde schepen worden uitgeschreven'.

De reacties op deze circulaire waren bo­ven verwachting. Niet alleen uit Fries­land, maar ook uit Holland kwamen aanmeldingen binnen. In totaal een veertigtal. Om het probleem van de tocht van Holland naar Friesland op te lossen, stelde het Rotterdams Rijnvaart Bedrijf (wiens vlag overeen­kwam met de, aan de deelnemers uit­gereikte, wimpel) een sleepboot ter beschikking. De sleep werd bij bin­nenkomst in Friesland bij Driewegsluis met open bruggen en open armen ontvangen en maakte een glo­rieuze tocht, die eindigde in Grouw, waar ze met kanongebulder werd be­groet. Het leek wel een thuiskomstvan verloren zonen (of zijn het dochters?).
De sleepboot vertrok op 30 juni van Nieuwersluis met de boeier 'Maartje' van ondergetekende, de jachten 'Dolphijn' van H. Voordewind', 'Roetend' van F.G. Spits, 'Oom Kiek III' van L. J. A. van der Post, 'De Bonte Vogel' van mr. H. de Groot en de grote boeier 'Peep' van J.A. Vierssen, benevens het jacht 'De Oude Liefde van notaris A. van der Laan. Via het Amsterdam-Rijnkanaal werd die avond Doesburg bereikt. De vol­gende dag werd via Zwolle gevaren naar Zwartesluis, waarde watersportvereniging de sleep en haar hele be­manning een feestelijke ontvangst bereidde. Daar voegde ook het jacht 'Frisia' van R. Buisman zich bij de sleep en werd de reis vervolgd door Noordwest Overijssel naar Driewegsluis, waar de heer Brink namens het Provinciaal Bestuur van Friesland de sleep begroette. Voorafgegaan door de Provinciale motorboot voer men Friesland binnen. De boeier 'Sperwer van het Zuiderzeemuseum en het jacht 'Bestevaer' van A. Schermer voegden zich bij de sleep, terwijl de heer H.B. Halbertsma uit Grouw met zijn boeier 'Constanter' de vloot een hartelijk welkom toepraaide namens 'Oostergoo'.

'Blauw is de lucht en witte wolken rollen
Al spelend door het strakke zomer­zwerk.
Straks zullen zich de witte zeilen bol­len
De vlag van 'Oostergoo' waait van de Grouwster kerk'.
Als admiraal van de vloot fungeerde ondergetekende aan boord van de boeier 'Maartje', waar tevens aanwe­zig was de Commissaris der Koningin, Mr. H.P. Linthorst Homan. Vice-admi­raal was de heer H.B. Halbertsma met zijn prachtige boeier 'Constanter', terwijl het derde eskader werd geleid door de schout bij nacht H.G. van Slooten met het Friese jacht 'Argo'. Nadat het generaal saluut aan de ad­miraal was gebracht, werden op het Pikmeer de verschillende formaties gezeild, die mede dank zij het stralen­de weer en de lopende wind redelijk goed verliepen.

Ir. Jan Loeff schreef in de Waterkam­pioen van half juli 1953:
'Het was een vertoning om nooit te vergeten'. En even verder: 'Nadat er enige uren was gezeild, verzamelde de vloot zich aan de wal van de Wijde Ee, waar de vierkante jonge rondging. Daarna werd teruggekeerd naar hotel Oostergoo te Grouw, waar allen zich aan tafel verzamelden voor één van de aardigste zeilersdiners, die ik ooit heb meegemaakt. Dat deze maaltijd zo geslaagd mocht heten, was niet zozeer vanwege de keuken, maar vooral dankzij de kostelijke tafelpresident, die Oostergoo's voorzitter, de oude heer R. Buisman, zich toonde. Wij kregen enige voortreffelijke tafelredes te horen, die door de president snedig werden beantwoord'.

Reeds op de avond van de laatste dag ging ik naar mijn mede-commissielid Herman van Slooten en besprak met hem de aankoop van het 'boatsje' 'Aurelia', dat in Heerenveen te koop was. Resultaat: wij kochten dit unieke scheepje, dat in 1883 gebouwd werd door E.H. van der Zee te Jou re en nog steeds vaart dit 'liefje' op de Grouw-ster wateren. Maar er was meer .... Het grootste schip van de reünie was de boeier 'Jean Bart' eigendom van de heer J.S. van Mesdag te Hilversum. Dit  schip trok aller aandacht, niet alleen omdat het gebouwd was te Joure in 1894 voor de toenmalige Commissaris der Koningin, mr. B.Ph. baron van Harinxma thoe Slooten, maar vooral omdat er geruchten de ronde deden, dat het verkocht zou worden naar Frankrijk. Hoe dit monument veilig te stellen? In vorige eeuwen had Friesland zijn Statenjacht gehad en zo ontwikkelde zich de gedachte, waaraan gestalte gegeven werd door drs. Herre Halbertsma, om wederom te trachten een Statenjacht voor Friesland te verwerven. Ernstige pogingen werden aangewend om dit schip door de Provincie te laten kopen, maar deze mislukten. Het was de voorzitter van 'Oostergoo', de heer R. Buisman, die het initiatief nam tot de vorming van een z.g. 'Boeiercommissie', bestaande uit bestuursleden van 'Oostergoo' en het 'Departement Leeuwarden van de Nederlandse Maatschappij voor Nijverheid en Handel'. Deze commissie nu, en met name haar voorzitter Buisman, wist in korte tijd voldoende middelen te verzamelen, waardoor het mogelijk werd de 'Jean Bart' aan te kopen en reeds in november 1953 naar Friesland terug te voeren. Nadat deze boeier in de winter was opgeknapt en van een nieuw tuig was voorzien, vond op 22 mei 1954 de luisterrijke overdracht aan het Provinciaal Bestuur plaatste Grouw, waarbij ook een groot aantal ronde jachten acte de présence gaf. De oude naam 'Friso' werd in ere hersteld en sedertdien vaart dit schip als Statenjacht op de Friese wateren. 8)

Aanwezig was op de reünie de tjotter 'Elisabeth' van mr. dr. T. Huitema, te Wassenaar. Intensieve contacten met heer Huitema resulteerden in 1955 in diens secretariaat. Een functie, welke hij sedertdien op onnavolgbare wijze vervult. Reeds in mei 1953 vond een andere gedenkwaardige kennismaking plaats met de accountant Fred Spits, toen nog woonachtig in Amsterdam en eigenaar van de tjotter 'Wilhelmina', welk schip later door hem geschonken werd aan het Zuiderzeemuseum en thans in de schepenzaal staat. Samen met zijn vrouw Kiek de Rook uit Lemmer begon hij documentatie te verzamelen over boeiers, jachten, tjotters, lemsteraken en andere oude scheepstypen.

Hiertoe werden met grote nauwgezetheid de oude jaargangen van het tijdschrift Watersport (1913-1932), Ons Element (1918-1927) en De Waterkampioen (1927-heden) doorgenomen. Voorts de jaarboekjes van de K.Ned.Jachtclub (1843 en volgende jaren), het jachtregister van de ANWB en KVNWV (1924/25), de werfboeken van Eeltje (1848-1894) en Auke van der Zee (1900-1912), de wedstrijdboeken van de K.Z.V. 'Oostergoo' (1848-heden), de jaarboekjes van de Kon. Ned. Zeil- en Roeiver., het gedenkboek van de K.R. en Z. Ver. 'De Maas' (1851-1931), De Jachthavens van Amsterdam van dr. E. Crone (gedenkboek van 'Het Y', 1885-1925), Schepen die voorbij gaan (1927) van H.C.A. van Kampen en H. Kerskens: Schepen die verdwijnen en Lloyds Register of Yachts, om de voornaamste bronnen te noemen. Daarnaast onderhield hij een uitvoerige correspondentie met eigenaren en scheepsbouwers, waardoor een schat van gegevens werd verzameld, welke wat betreft de Friese ronde jachten in de zogenaamde Stamboekbladen der onderscheiden schepen werden verwerkt en vastgelegd. Een moeizame arbeid, welke echter fundamenteel is voor de geschiedschrijving, die het Fries Scheepvaart Museum met de in dit Jaarboek beginnende serie Monografieën verder hoopt te stimuleren. 9) 

Een moeilijke opgave, met daaraan verbonden wel consequenties, waaraan echter in de beginjaren niet zo zwaar werd getild. Wij bemoeiden ons in eerste aanleg uitsluitend met Friese ronde jachten, waarbij de raszuiverheid van het ene schip wel beter naar voren kwam dan bij het andere, maar doorslaggevend voor al of niet opneming was dit niet. Deze problemen kwamen eerst later, vooral na de oprichting van de Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten, toen een grote toename der in te schrijven schepen moest worden verwerkt. Reeds na de eerste reünie in 1953, gevolgd door de overdracht van het Statenjacht in mei 1954, begon de belangstelling te groeien niet alleen in Friesland, maar in geheel Nederland, ja zelfs buiten onze grenzen in Engeland en België. Het ging nu niet alleen meer om Friese Ronde jachten, maar ook andere scheepstypen vereisten meer aandacht: de tjalken, de Zuiderzee-vissersschepen als botters, kwakken, blazers, bollen en Staverse jollen, de Zeeuwse schepen als hoogaarsen en hengsten, om maar enkele te noemen.

De taak van de oorspronkelijke Commissie Stamboek moest uitbreiding ondergaan. Van een onderlinge, Friese, werd het een landelijke aangelegenheid, waarvoor het gewenst was een andere vorm te kiezen. Lang is onder de vrienden van het eerste uur gesproken over de vraag: hoe lossen we dit probleem op?

'De onverwachte gevolgen van een ondoordacht idee', zoals ten onrechte boven dit artikel staat, vereiste een meer zelfstandige organisatie met eigen financiële middelen. Gedacht werd eerst aan een vereniging, maar daarvoor achtte men zelfs in 1955 de basis nog te smal. Het was uiteindelijk een klein clubje enthousiastelingen, dat met geringe middelen en opoffering van veel vrije tijd het werk verrichtte. Een landelijke vereniging zou nog meer organisatorisch werk meebrengen dan een Stichting. Om deze redenen is gekozen voor de stichtingsvorm, waarbij statutair het arbeidsveld aanzienlijk werd verbreed en uitgebreid tot alle originele typen Nederlandse ronde en platbodem vaartuigen, die als plezierjacht worden gebruikt. Weliswaar werd de doelstelling van de Stichting Stamboek gericht op 'de bevordering van de belangstelling voor het Nederlandse ronde en platbodemjacht' doch in de taakomschrijving bleef de cultuur-historische kern, ontleend aan die van de Commissie Stamboek, behouden.

De Commissie Stamboek Friese Ronde Jachten, die overigens nimmer officieel ontbonden werd, ging op in het stichtingsbestuur. Het Fries Scheepvaart Museum werd als 'stichtingsmoeder' als eerste der stichters in de statuten vermeld. Drs. H. Halbertsma vertegenwoordigt sinds 1955 het Fries Scheepvaart Museum in het stichtingsbestuur. Zijn reeds eerder vermelde studie 'Sneeker Hardzeildag' gaf niet alleen de stoot tot de glorieuze viering van het 150-jarig bestaan van deze hardzeildag tijdens de Sneek-week 1965, doch leverde hiertoe tevens de historische achtergrond. Dit veelzijdige waterfeest viel geenszins toevallig samen met de tweede lustrumreünie van de Stichting Stamboek, die als gebruikelijk in Friesland werd gehouden, ditmaal in Sneek en op het Sneekermeer.

ESKADER-INDELING ADMIRAALZEILEN 4 JULI 1953 TE GROUW

1)    Deze brieven bevinden zich in het archief van de Commissie Stamboek, dat wordt bewaard in het Fries Scheepvaart Museum te Sneek.

2)    Fotokopieën van het Dagboek en Grootboek bevinden zich thans in het Fries Scheepvaart Museum te Sneek en in het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen.

3)    Zie mijn artikel 'Stamboek Friese Plat-bodemjachten' in de Waterkampioen Nr. 911, oct. 1953. Het huidige voor­nemen (1976) om een serie monogra­fieën te publiceren in de jaarboeken van het Fries Scheepvaart Museum ligt duidelijk in het verlengde van deze taakomschrijving, die in de statuten van de Stichting Stamboek Ronde- en Platbodemjachten zou worden opge­nomen bij haar oprichting in 1955.

4)    H.G. van Slooten, Gedenkboek Kon. Zeil Ver. 'Oostergoo'. 1848-1973. Leeuwarden, 1973.

5)    Dr. E. Crone, bladzijden uit de geschiedenis der Jachthavens en van de Zeil­sport te Amsterdam. Amsterdam 1925.

6)    Drs. H. Halbertsma, Sneeker Hardzeildag, hoofdstuk 2. Amsterdam, 1965.

7)    Het kortelings door Jhr. van Foreest gemaakte voorstel tot aanpassing van het reglement admiraalzeilen van de Stichting Stamboek aan de eisen die grote vloten stellen is eveneens op Brands standaardwerk gebaseerd.

8)    Ik ga op de geschiedenis van dit jacht niet nader in. Door het Provinciaal Bestuur van Friesland is in 1974 een boekje uitgegeven: Het statenjacht Friso, H.G. van Slooten en A.J. Wijnsma, in de handel gebracht door P.N. van Kampen en Zn. te Amsterdam. Hierin wordt over dit schip uitvoerig bericht.

9)    Naast deze stamboekbladen verza­melde F.G. Spits zijn vondsten uit velerlei, vooral oude, bronnen in een groot aantal folioboeken, gewijd aan de historische scheepvaart en aan een groot aantal scheepstypen.