15. LEMSTERAKEN VAN VISSERMAN TOT JACHT

Reeds in 1511 lag bij de Lemmer een sluis in het belangrijkste 'binnen duynse' vaarwater dat van Amsterdam over de Zuiderzee, door deze sluis via Sloten, Sneek en Dokkum naar Hamburg voerde. Het scheepvaartverkeer en alles wat met de bouw en onderhoud van schepen te maken heeft vormde dan ook vanouds het voornaamste bestaansmiddel van de Lemsters.

'Wee binne Lemster jongens, wee leve fan de see'.
En al in 1719 was er de bekende veerdienst op Amsterdam. In 1888 wordt een nieuwe zeesluis en haven, zoals wij die nu kennen, in gebruik genomen. Het inwoneraantal van het 'vlek' de Lemmer neemt sedert de 18e eeuw voortdurend snel toe. In 1714 zijn het er slechts 1104, in 1850 reeds 4752, in 1930 gestegen tot 7249 en thans telt de Lemsterbevolking rond 8100 zielen.
De Friese dichter Fedde Schurer, zelf Lemster, brengt in zijn 'Liet foar de Lemmer' de onderlinge verbondenheid van mens, plaats en zee aldus onder woorden:

Over de vorm van deze eerste door de Boer gebouwde botaak is niets bekend. Maar, zo schrijft Durk Hak in zijn 'verslag naar aanleiding van zijn cultureel-antropologisch leeronderzoek naar aspecten van de zuiderzeevisserij op de Lemmer' (1980), een scheepsmodel komt niet uit de lucht vallen. Met hem lijkt het redelijk aan te nemen dat de eerste aak die de pas gevestigde, 40 jaar oude scheepsbouwmeester te water laat, niet al te veel van de dan gebruikelijke modellen afwijkt ook al brengt (bracht) iedere bouwer van
houten, op het oog gebouwde schepen altijd iets eigens in zijn product.
Alle schrijvers over Lemsteraken, zoals van Waning, Vroom. van der Molen, Petrejus, Halbertsma, Zwart en Hak, leggen een verband tussen de tjotterachtige, Friese binnenaken en de allengs 'groter gegroeide' schepen die de vissers op de Zuiderzee gingen gebruiken en die aangepast waren aan het ruimere water en de zich wijzigende vismethode (botslepen).

Een verschil vormde daarbij volgens Hak ook de grootte van de gaten in de bun. Botaken hebben een bun met grote gaten omdat anders de bot, een platvis, de gaten van de bun afdekt. Visaken, met kleinere gaten in de bun, worden door binnenvissers gebruikt. De betrekkelijk kleine binnenaken werden door alle werven in Friesland gebouwd. Vroom heeft nagerekend dat bijvoorbeeld Eeltjebaes alleen tussen de jaren 1848 en 1907 in totaal 67 schepen heeft afgeleverd die met de naam 'aak' werden aangeduid en in lengte varieerden van 22 tot 42 voet (6 tot 12 meter).
Het verband tussen de binnen- of visaak en de buiten- of botaak lijkt dus wel vast te staan. Verschillende werven (Croles, Bos, de Boer, van der Zee. Zwolsman) bouwden beide typen, maar Pier de Boer en zijn zonen bouwden verreweg de meesten en zij hebben aan dit scheepstype geleidelijk de lijnen en vormen gegeven die we daaraan zo zeer bewonderen. Het is dan ook een compliment aan de scheepsbouwersfamilie de Boer dat dit scheepstype tenslotte de naam Lemsteraak krijgt, zoals met de aanduiding 'Jouster boeier' Eeltjebaes en zijn zoon Auke worden geëerd.
In Lemmer zelf sprak men echter uitsluitend van aken of botaken en het is dan ook in de snijboeken van Molenaar te Grouw van 1899 dat Hak de naam 'Lemsteraak' voor het eerst tegenkomt.
Molenaar levert in dat jaar namelijk een grootzeil en fok - 'van eerste soort karldoek halve breedte met blinde naden' - aan Gustaaf Steurbout te Gent voor diens 'Lemsteraak of Boeyer'. Dit schip is in 1898 bij de Boer gebouwd en in dat jaar levert de Vries reeds de zeilen er voor, maar hij spreekt van een 'pleziervaartuig'. Deze Steurbout bestelde overigens in 1906 al een derde tuig te Grouw, maar dan noemt Molenaar het scheepstype niet.
En in 1904 vermeldt Auke van der Zee de bouw van een ijzeren 'Lemsteraak' voor de Lemster visser Hoekstra. Dan is de benaming blijkbaar al ingeburgerd, hoewel in 1927 de Waterkampioen nog van botaken spreekt als men het heeft over de bekende wedstrijden voor de Lemmer.

Helaas is van deze werf nauwelijks iets bekend. De stichter, Jan J. Bos was een tijdgenoot van Pier de Boer en leefde van 1840 tot 1910. Naar verluidt was Bos een begaafd vakman die 'in ijzer geloofde'. Naast een kleine houten werf richtte hij dan ook reeds in 1893 een ijzeren werf op waar skûtsjes, aken, rijnaken en ook een loodsboot voor de Koninklijke Marine werden gebouwd. Op het hoogtepunt waren zo'n 40 man personeel in dienst. in een ingezonden stuk in het Nieuw Advertentieblad van 6 september 1899 stelt Bos dat dit de eerste ijzeren werf in Friesland is.
Ook bij hem speelde drankmisbruik een rol en kort na zijn dood werd de werf geliquideerd. Zijn drie zoons hadden geen belangstelling of bleken niet in staat de werf voort te zetten.
Uit berichten in Schuttevaer en de reeds eerder genoemde zeilmakersboeken vinden we dat sinds 1899 een zestal aken aan Leenster vissers werden geleverd, 'mooie schepen en goede zeilers'. Ze zijn alle zes nog in de vaart!

In het 'Genealogysk Jierboekje 1969' publiceerde Jhr. drs. M.J. van Lennep een uitgebreide genealogie van deze IJIster vroedschapsfamilie, teruggaande tot 1650. Daarin wordt Jelle Pieter Croles (1753-1830) als eerste 'scheepstimmerman en bootjesmaker' genoemd, die een groet aantal coffeschepen en tjalkschepen bouwde tot 68 voet (20 m) lengte. Voor die tijd zeker respectabele afmetingen.
Jelle Jelles Croles (1792-1851), een 'doorkundig en zeer bekwaam man in zijn vak' bouwde eveneens een groot aantal snikschepen, tjalken, kofschepen en schuiteschepen. Tezamen met zijn zoon verdronk hij op 1 maart 1851 op het Heegermeer. Een andere zoon, eveneens Jelle Jelles geheten (1826-1900) zet de werf voort en krijgt in 1895 vergunning van de gemeente voor een uitbreiding van de werf ten behoeve van de ijzeren scheepsbouw. Hij bouwt, als eerste, in 1898 een botaak van 40 voet in ijzer, ten behoeve van de Lemster visserman Siemen Spaan. Het schip was, zoals in meer gevallen, gefinancierd door T.H. de Rook die het schip samen met Spaan uit lJIst ophaalt. Een aantal jaren later is het schip verkocht aan S. Zandstra en sindsdien is geen enkele informatie over deze eerste ijzeren botaak gevonden. Wel is me verteld dat deze aak in 1900 aanwezig was bij de formidabele vlootschouw bij Pampus van niet minder dan 1600 vissersschepen voor Koningin Wilhelmina en Koningin-moeder Emma. Taede Wouda, voorzitter van de vissersvereniging, leidde met de aak LE2 de Lemster delegatie en ontving de beide vorstinnen aan boord.
Nadat Jelle Jelles in ieder geval nog twee, thans nog varende aken en het verdwenen grote jacht Rommerswael heeft gebouwd, blijkt na zijn overlijden in 1900 dat de zoon geheel andere belangstelling heeft. Weliswaar aanvankelijk opgeleid voor de scheepsbouw, verkiest hij de rechtenstudie en de werf wordt overgedaan en na een aantal jaren geliquideerd.

Over deze twee bekende Friese bouwers, vader (1823-1901) en zoon (1854-1939) is reeds zoveel geschreven dat een herhaling hier geen zin heeft. Op de Jouster werf zijn heel wat aken gebouwd. Durk Hak geeft een lijst van 9 houten aken (van 23 tot 40 voet) gebouwd door Eeltjebaas en 4 aken (van 43 tot 50 voet) gebouwd door Auke in de periode 1864-1917, alle voor Lemster vissers.

Zoals eerder vermeld komt in 1904 bij Auke van der Zee de naam Lemmersche aak voor het eerst voor, als hij een opdracht uitvoert voor de Lemster visser Wouter Hoekstra. Voor zover bekend varen van de Jouster aken nu nog twee houten aken en 3 ijzeren aken als jacht

SSRP Stamboek Plaquette 870
Eeltjebaes levert deze houten 40-voet aak, De Jonghe Hans, aan Pieter Poepjes voor f1.800,-. Een snelle zeiler, die vaak als jager dienst deed. Na het sluiten van de afsluitdijk wordt het schip verkocht voor f 500,- aan Dirk Bos te Harlingen. De dan HL42 vist op het wad. In 1943 wordt het schip door een vliegtuigbom getroffen op de voorsteven. Na de oorlog in het blik gezet en verkocht aan een handelaar. In 1949 verkocht aan 4 Delftse studenten: Six van Hillegom, Nomen van der Heyde, van Lookeren Compagne en van Heek voor de prijs van f 875,-. Men maakt zelfs een hachelijke reis naar Duinkerken.

In 1951 gekocht door Tj. Sluese voor f 600,-, Muiden wordt de thuishaven. De aak is in slechte toestand en in september 1953 wordt bij slechte weersomstandigheden op het nippertje de haven van Huizen bereikt. Voor het bergingsloon van ca. f 400,- wordt de aak aan de scheepsbouwer Janus Kok gelaten.
Na enkele jaren in de verhuur te zijn geweest onder de naam Maartje, gaat de aak op de wal en raakt volledig in verval. Bij brand gaat zelfs een deel van het schip verloren. Het lijkt een roemloos einde. Maar in 1963 neemt de inmiddels gepensioneerde Janus Kok het besluit om een aak van Eeltjebaes niet zo maar verloren te laten gaan. Gedurende een periode van 7 jaar heeft hij aan de aak gewerkt en deze volledig gerestaureerd. Voor deze prestatie werd hem door de Stichting in 1971 de W.H. Vos-prijs uitgereikt. In 1970 gekocht door G. Verwelius, naam Zevija (64VB). De Zevija maakte deel uit van de 7 Ronde en Platbodemjachten die Nederland in 1976 in New York vertegenwoordigen bij de 'Operation Sail 200'.

Geregistreerd in de SSRP Schepenlijst met nummer 9107
Ook deze houten aak is in Joure gebouwd maar het juiste jaar heb ik ondanks intensief speurwerk niet met zekerheid kunnen vaststellen. Vroegere eigenaren menen dat de
HD82 - Op Hoop van Zegen - in 1900 (?) gebouwd door A. v.d. Zee te Joure. aak in of omstreeks 1894 gebouwd zou zijn voor de visserman Rayer in Hoorn. Dan zou dit dus de oudste aak zijn. Maar de Jouster werfboeken vermelden in die jaren geen enkele aak van deze afmetingen, terwijl een inschrijving in het visserijregister van Wieringen uitdrukkelijk 1900 als bouwjaar aangeeft. Daar houden we het voorshands dan ook op, hoewel er ook voor dat jaar niets in de werf boeken staat. De vissersfamilie Rayer was in ieder geval een bekende afnemer van de Jouster werf en reeds in 1888 kochten ze een kleine, zogenaamde Friese aak van 25 voet.
Ook viste R. Rayer met de aak HN53, maar of dat ons schip is?
Na de Hoornse visserijperiode werd de aak op een gegeven moment voor de visserij uitgeschreven. Misschien was dit in 1929. Toen R.PH. Rayer van de Zuiderzee steunwet gebruik maakte en de visserij er aan gaf. De aak werd daarna respectievelijk gebruikt voor de visserij inspectie. voor groente- en turfvaart en voor opslag van visserijbehoeften. De bun werd er daarbij uitgehaald.
In 1935 wordt de aak vervolgens opnieuw ingeschreven als WR215 door Hendrik de Boer uit Anna Paulowna. Naam: Drie Gebroeders. De aak 'havent' - zo zegt de kaart in Den Helder en krijgt dan ook in 1939 de registratie HD82. Dan zijn de broers Hendrik en Pieter de Boer eigenaar die de aak grondig laten opknappen bij Douwe Wybrands in Hindeloopen ('6 weken hard werken').
In 1970 wordt de dan ongetuigde aak gekocht door de marineofficier Oldenboom. Een nieuw grenen dek wordt geplaatst en de beschieting in het vooronder vernieuwd. Een oud tuig van de botter de Jonge Jaap werd aangeslagen. Tijdens ijsgang in de haven van Den Helder gezonken.
Nadat daarna J. van Baaien te Utrecht nog kort eigenaar werd behoort deze oude aak van Aukebaas thans toe aan H.J. Jansen te Schiedam.

SSRP Stamboek Plaquette 2410
Deze 41-voet aak werd gebouwd voor Jan R. Visser en gefinancierd - zoals zovele aken - door T.H. de Rook. De zoon van deze 'Jan van Fetje', zelf dertig jaar als jachtschipper gevaren op de Schollevaer van W. Bruynzeel, vertelde dat het een best schip was, 'maar geen hardzeiler'. Dat kon ook niet, volgens hem, want 'De Zes Gebroeders' was iets breder dan de aken van de Boer en bovendien klein getuigd met een heel grote bun om de bot in leven te houden. Ook was de diepgang 30 cm minder dan bij de andere Lemsteraken.
De aak werd later verkocht aan S. Kooistra (LE37) en daarna aan A. Riemersma ('Reade Aant' genaamd want iedere Lemster had een bijnaam).
Onder de naam Murnzerklif werd het schip – nog steeds in vissermans uitvoering – eigendom van P. de Jong en H. Koopman te Balk en thans van Jhr. ir. Q. van Swinderen in Wijk bij Duurstede. Ten behoeve van dit artikel is het schip dit jaar opgemeten en in tekening gebracht.

SSRP Stamboek Plaquette 17
Dit zusterschip van de LE170, De Jonge Schelte, werd eveneens gefinancierd door T.H. de Rook ten behoeve van A.S. Rottiné. In 1913 wordt het gekocht door H. Wouda ('Manus van Mette') voor f 1.250,- en krijgt het no. LE75. Na 1928, als de Wouda's naar Medemblik zijn verhuisd, vaart de aak tot ongeveer 1950 als ME6. De zoon van Wouda uit Medemblik, een man met een onvoorstelbaar geheugen die heel wat informatie voor dit artikel heeft aangedragen, vertelt dat de aak slecht zeilde en laveerde. Vader Manus liet er daarom een 1 meter langere mast opzetten, de fok vergroten en een scheg van 15 cm aanbrengen. Toen zeilde de aak goed en de kop viel bij het laveren ook niet meer weg. Dus ging men ook meedoen aan de wedstrijden voor vissersvaartuigen die ieder jaar door de 'Koninklijke' voor Amsterdam werden georganiseerd.

Daarvan het volgende verslag:
'In 1913 gingen we er mee te hardzeilen naar Amsterdam. Er was een dikke topskoelte. Toen we in de Oranjesluizen lagen hoor ik de oude nog zeggen: 'Maar ik zeil er de mast niet af'. Want zo'n Amerikaanse grenen mast was niet goedkoop. Maar toen we in de wedstrijd lagen en het maar net ging voor de volle zeilen dacht hij niet meer aan de mast, maar moest een beetje 'vlokesgud', dat was een borrel. Want we lagen voor. We lagen in het lange rak van de Knar bij de wind op Marken aan en o, wee, daar brak het voorste ijzerwerk van de gaffel en het zeil zakte tot de blokken in de mast tegen elkaar kwamen. Ome Liekele de mast in met een stuk ketting, een sluiting en een takeltje en hij kon het zeil weer zo hoog krijgen en dat we met de giek op het boord verder konden zeilen. Maar de tweede ging ons mooi voorbij, maar we werden toch tweede. Dat was niet slecht voor zowat de slechtste zeiler van de Leenster vloot'.

Het schip komt vervolgens terecht in Wieringen, vaart onder de no.'s WR24 en WR27 en wordt dan door de scheepsbouwer Stofberg gekocht die de aak in de jaren 1964/65 verbouwt tot jacht.

Sinds 1967 eigendom van mr. J.R. Carp onder de naam Breehorn (59VB). Ook dit schip heeft evenals de LE 170 een wat platter vlak en werd nogal eens bij reddingsacties gebruikt, omdat door de brede vorm en het kleine tuig de aak zich daarvoor goed leende.

De Jonge Schelte was altijd makkelijk te herkennen aan twee ogen voorop waaraan de netten werden vastgemaakt.

SSRP Stamboek Plaquette 760
Deze 'Albatros' - een 45-voet aak gebouwd voor Andries de Blaauw - gold als een snelle zeiler en werd daarom vooral als 'haler' gebruikt. Het verhaal gaat dat Andries de Blaauw het achterschip iets liet veranderen om toch maar sneller te kunnen zeilen. In 1908 werd een derde en in 1909 werd een tweede prijs behaald in de wedstrijden van de 'Koninklijke' voor Amsterdam.

In 1915 wordt de Albatros verkocht aan Hidde Koornstra (HA75) en wordt daarna eigendom van de Noordhollandsche Tram Mij. te Amsterdam (thans NZH te Haarlem). De directie van de NZH heeft zich niet verwaardigd op herhaalde verzoeken om informatie te reageren. De naam werd veranderd in 'Juliana' en het oude vissersschip deed tot 1940 dienst als motorpassagiersschip(!) tussen Monnickendam en Marken. In 'de aak' - zoals het schip algemeen werd genoemd - waren zelfs zitplaatsen voor de passagiers aangebracht, namelijk brede planken dwars over de bun (de trog was er daartoe afgehaald).

De exploitant van deze veerdienst heette Koster, en was behalve veerman tevens visserman en kapper. Daarop is de aak verkocht aan de Marker visser de Waard ('Ka van Jaat'), die echter voor zich en zijn schoonzoon geen visvergunning kon bemachtigen.

In de strenge winter van 1940 werd het schip door mr. W.A. van Dorp - schaatsend op de Gouwzee - gekocht en de naam gewijzigd in Bonaire. Bij Kok in Muiden werd een kleine kajuit gebouwd die later werd vergroot tot voor de mast.

In ± 1957 kwam het schip in handen van de heer N. Elemans te Zwolle, die de mast liet inkorten om onder de bruggen door te kunnen. De daarop volgende eigenaren waren D. van der Schoot uit Harlingen (naam weer Albatros), L.W. Landa uit Bergen op Zoom (naam Vrouwe Cornelia) en thans E.H.G. Peiger uit Meerle (B), die het vanuit Tholen vaart onder de naam Maria Johanna (49VA)

SSRP Stamboek Plaquette 903
Deze 40-voet aak, de 'Eersteling' voor Willem van der Bijl ('Bleeke Willem') is de eerste ijzeren aak die door Pier de Boer werd gebouwd en wel naar een tekening van zoon Dirk.
Van der Bijl zelf was van oorsprong een binnenvisser uit ldskenhuizen.
Dit eerste ijzeren schip van de Boer was 'moeders mooiste niet', zoals de vissers zeiden. Het was bijzonder zwaar gebouwd, altijd groen in de verf en zeewaardig. De laatste eigenschap en het feit dat de zeilen nieuw waren, was de oorzaak dat de pas afgeleverde LE28 uitverkoren werd om met een man of tien aan boord de bemanning van een in nood verkerend schip veilig aan wal te brengen.
Bij stormweer is de LE28 ten gevolge van een krabbend anker eens op de strekdam van de spuisluizen te Kornwerderzand terecht gekomen. Het enige gevolg was een deukje in het vlak, zo zwaar was de aak gebouwd.
De opvolgende eigenaren van deze aak zijn:
Willem en daarna Abe v.d. Bijl 1900-1935
Rein en Ige Blom, Hindelopen, 1935-1948 (Hl8)
K. van der Meulen, Staveren, 1948-1949
Jaap Schilder, Volendam, 1949-1954
Fred Spaulding Dunbar, 1954 Driessen, Veghel
H.S. Schneider, Ede, 1978 naam Almere
Th.A. Kruis, Zevenbergen, 1978-heden.
In 1935 kochten de gebr. Blom in Hindelopen het schip voor f 1.000,-, nadat in 1934 een T-Ford motor was ingebouwd. De registratie werd HI8 en de naam Arend.
In 1938 werd nog eens een reddingsactie ondernomen vanuit Hindeloopen en de bemanning van de tjalk Morgenstond (man, vrouw, 6 kinderen en een hond) in veiligheid gebracht.
In 1940 door de Duitsers gevorderd, maar na 19 dagen teruggegeven. Tijdens de bezettingsjaren ging het kuilvissen door, meestal 's nachts en daardoor vaak met onderduikers aan boord, die overdag weg moesten wezen.
Met weemoed, zo schrijven Rein en Yge Blom, werd de aak in 1948 verkocht, voor f8.000,-. Via Staveren komt de aak in Volendam terecht en wordt in 1954 gekocht door de Amerikaanse scheepsarchitect Fred Spaulding Dunbar. Deze Amerikaan had zich tijdens het bezichtigen van de in aanbouw zijnde Groene Draeck, kritisch uitgelaten over de
zeileigenschappen van de oud-Nederlandse schepen. Toen hij echter een proeftocht mee mocht maken, werd hij zo enthousiast dat hij prompt zo'n schip zocht en kocht: de LE28.
Helaas ontbrak het deze Amerikaan kennelijk aan ieder begrip voor onze schepen want op de werf 'Westhaven' te Amsterdam liet hij de oude aak verprutsen tot een jacht met midzwaard, torentuig, andere roervorm, preekstoel en wat niet al. Gelukkig bleken 's mans financiële middelen onvoldoende, het schip werd opnieuw verkocht en onder leiding van Lunstroo zo goed mogelijk in de oude toestand teruggebracht, met name door de goede zorgen van de heer Schneider uit Ede. Daarbij vervaardigde Lunstroo bijgaande tekeningen. Het schip vaart thans onder de naam Vrouw Jacobine in eigendom van de heer Th.A. Kruis te Zevenbergen.

SSRP Stamboek Plaquette 228
Deze 'Vijf Gebroeders' van Steven Visser (Steven van Koosje) was het tweede ijzeren schip van Pier de Boer. Het model was al beter, zodat we moeten aannemen dat hetzij Dirk z'n tekening heeft verbeterd, hetzij het 'oog' en de ervaring van de oude Pier z'n invloed deed gelden. Steven Visser, ook nu nog in alle Zuiderzeehaventjes herinnerd als 'Grote Steven', had opdracht gegeven voor 'een handzaam aakje' om met m'n jongen te kunnen varen'. En jaarlijks komen velen bij de huidige eigenaar langszij, om te vertellen dat zij nog op 'die aak van Steven' gevaren hebben, naast jonge Steven en Frans Visser, die na 1935 eigenaar waren.

Frans Visser schreef hem over een redding. 'In 1906 heeft mijn vader met nog zes vissersknechten, vijf mensen gered met de schuit, bij een zware septemberstorm. Vader was vroeg in 't donker op de haven, toen hij vuurpijlen zag afschieten, en ging andere vissers kloppen, en zorgvuldig de schuit voorbereiden. Gereefd, en onder halve fok, gingen ze met de grote haringvlet er achter aan, zeewaarts. Na anderhalf uur zeilen vonden ze van het wrak van de stoomboot Leeuwarden II nog het topje van de mast, 3 meter boven water, met 5 mensen er in. Er stond toen nog geen motor in de aak, en ze zijn boven het wrak ten anker gegaan, en hebben toen de vlet boven het schip laten vieren, en zodoende mochten ze het genoegen beleven de vijf mensen te redden. 'Zwarte Jan' stond al gloeiend in de roef, en ook de machinist, die alleen een hemd aanhad kwam weer bij van de kou. Natuurlijk zijn getuigschrift en medaille van deze redding een gewaardeerd familiebezit!'

Voor Grote Steven gaat het verhaal dat hij midscheeps in de aak staande beide zwaarden gelijk kon optrekken!

In 1959 besloot de familie, onder andere omdat de motor voor het soort visserij niet groot genoeg meer was tegenover de concurrerende kotters, het schip te verkopen. We zagen het schip aan het havenhoofd in de sneeuw, zo schrijft de heer F. Schreuder uit Bloemendaal, opvallend met z'n hoge kop en sterke zeeg, gaaf op alle spanten, en in de roef was zelfs het zout droog! Begin april ging de aak bij de Boer op de helling. 'Hij is onder water nog mooier dan er boven, zo glad als een aal' zei de Boer. Die laatste aal werd uit de bun gespoten, en onder het schip zie je hoe direct achter de bun de scheg van hout, met ijzeren slof erop, begint. Ook de stevens zijn nog steeds (na 80 jaar!) van hout tussen de ijzers. Maar het houten berghout hebben we laten vervangen.

't Was de tweede aak die de Boer van ijzer bouwde, het eerste zusterschip werd door Steven Visser niet genomen, hij wilde een hogere kop. 5 April '59 voeren we met dit stuk van het hart van Lemmer weg, in 7 uur naar het Buiten IJ, aldus Schreuder. '59 Was een mooie zomer, we genoten van de ruime kuip, 31/2 x 5 m, en van de nog origineel beschilderde roef, met het zwarte schouwtje waar 'Zwarte Jan' zijn warmte geeft, en we besloten dit mooie interieur niet te veranderen. 
Ook nu blijkt de oudste in originele staat gehouden ijzeren aak van de Boer al een paar maal als voorbeeld voor nieuwbouw gediend te hebben, en ook voor gebruik op de oude manier, zij het niet met een diesel die na indraaien van lontjes met handkracht op het 400 kilo zware vliegwiel moet worden aangeslingerd.

Ook wij hadden belevenissen genoeg:
De Gouwzee eens uitzeilend vraagt een opstapper waar hij alzo op moet letten. Toen ik zei dat alles wat hij rondom in het water zag mogelijk van belang was, keek hij eens rond en zei: dus die bal daar zou een hoofd kunnen zijn? Hoewel een ander schip er net vrij dicht langs gevaren was, verlegden we dus koers en zien een kleine zwemmende Volendammer naast een eigen geknutseld volgelopen kano'tje met de wind de Gouwzee uitdrijven. Kano'tje aan dek, 'en' zeggen we 'wou jij alleen gaan varen?' terwijl we koers Volendam gaan liggen. 'Daar liggen er nog twee' zegt 't joch, en jawel een groter, even lek bouwsel met nog twee 9-jarige Volendammers. Allemaal aan boord en in een Waddenzeetrui. Wat bleek? De weg was vernieuwd, en van wat afvalhout en een rest teer in een vat hadden ze snel twee kano's gebouwd! Ineens duiken ze weg als er een bootje langs komt: 'hem z'n zus zit er in' zegt de grootste! In de haven laten we 't kano'tje te water en zeggen nou spring er maar naast, je kan toch zwemmen! 'Maar ik kan niet springen' huilt de kleinste.
Mooier nog zijn de verhalen van onze Visser's zelf, en ook die zijn waar gebeurd! Zo gingen Frans en Steven in de jaren '30 met de LE74 richting Urk voor een lange trek met de dwarskuil, maar al gauw woei 't zo hard, dat ze voor het kleinste puntje fok al te hard lensden. Maar ze zagen kans om Oost van 't Vormt en Urk te komen.
Min of meer in 't oppertje lag daar een grote aak al voor anker, maar hij lag zo te slingeren, en 't oppertje was zo smal, dat ze geen zin hadden daar met kans op een schiftende wind te gaan liggen. Dus werd het tweede rif gestoken, wat maar héél zelden gebeurde!, en met twee ringen fok gekruist naar de haven van Urk toe. Voor ons onbegrijpelijk, maar ze kwamen bij het havenhoofd, waar veel volk stond. Het tegen wind gooien van een lijn lukte niet, dus de haven uit, en opnieuw er weer naar toegekruist, en aangelegd. Nou lagen de vissers van Lemmer en Urk bepaald niet bij elkaar over de vloer, maar dit had gemaakt dat de bekende reeder Lankhorst naar ze toekwam en zei: 'daar neem ik mijn hoed voor af', en hij deed het ook. Daarna vroeg hij ze om mee te gaan naar zijn huis, en bood ze droge kleren aan. 'Nou meneer, graag wat droge sokken', zeiden ze, verder was 't niet nodig. Ze hebben koffie bij hem gedronken, en gingen kijken hoe het verder er buiten uitzag. De schepen die geankerd waren, waren tot bij Nijkerk weggezet, en er was veel averij maar vergaan is er niemand'.

Hier is er nog één: 'een vijf jaar geleden liggen we in Makkum voor de steiger, waar een oude visserman met hoedje, naast onze LE74 komt staan. Na een tijd veert hij rechtop, schopt met z'n klomp bij de mast tegen het boeisel, en roept: Daer, jong, daer zat ik er bovenop, op het Krabbersgat! en Steven skreeuwen jong!' Het was de oude Poepjes, die in de jaren '30 met z'n botter de Enkhuizer haven uitkruisend, de aak van Steven niet onder de fok had gezien', en nu de oude deuk in het boeisel weer herkende.

SSRP Stamboek Plaquette 1703
Deze derde ijzeren aak uit het jaar 1900 werd - na de echtscheiding - (af)gebouwd door de ex-vrouw van Pier de Boer, Sjoerdje Visser voor de Lemster visser S. Zeldenthuis (Lytse Siemen). De naam: Drie Gezusters. Onder visserij nummer LE91 werd de aak eigendom van Jan van Saakes Visser en behoort thans toe - nog steeds in oorspronkelijke uitvoering - aan de erven C. Maters te Beverwijk onder de naam Sandfirden.

SSRP Stamboek Plaquette 439
De uit Ossenzijl afkomstige Jan Pieters Poepjes (1850-1939) viste begrijpelijkerwijze eerst met een punter, maar liet in 1901 deze 41-voet 'rode aak' bouwen bij Bos in Echtenerbrug voor ongeveer f 2.000.-. Zeilnummer LE78.
De verdere geschiedenis is in het Centrale Register bijzonder duidelijk vermeld.

'Bijzonderheden omtrent herkomst van het vaartuig: 15-12-42 VN46; in '24 gekocht te Enkhuizen. 19-6-47 LE21; 5-11-46 gekocht van A. Oldenhof, Vollenhove. 21-5-52 LE21; wijz. motor. 16-11-59 LE21; 13-11-59 overgegaan v. Andries Fleer, Lemmer. 25-4-61 LE21; 24-4-61 wijz. motor. 16-5-62 LE 21; 15.5-62 van nieuwe motor voorzien. 26-1-65 doorgehaald en verk. als pleziervaartuig P. v.d. Werf, Sluis Lemmer'.
De hier genoemde Oldenhof was een broer van de eigenaar van de LE99 = huidige Zeekalf en samen visten ze dikwijls 'in span'. Andries Fleer en later de zoon waren verwoede wedstrijdzeilers en behaalden met de LE21, de Jonge Jan, zowat iedere keer de eerste prijs bij het hardzeilen voor de Lemmer.

In 1965 kocht de scheepsbouwer van der Werff op de Lemmer de aak en verbouwde het vissersschip tot jacht. Thans is dit jacht eigendom van J.L. Zeeuw van der Laan uit Eemnes, die enige jaren gelegen een groot aantal afstammelingen van de eerste eigenaar aan boord ontving tijdens de 'Poepedei' op de Lemmer. Naam: Vrouwe Elisabeth (48VB). Ten behoeve van dit artikel is de aak opgemeten en zijn de lijnen vastgelegd in de eerder geplaatste tekening.

SSRP Stamboek Plaquette 354
Deze 40-voet aak, de Jonge Andries, is steeds in het bezit van de familie Visser gebleven waarbij ook het nummer LE 58 werd gevoerd. Daarna gekocht door Ir. Koolhaas, die het schip na de oorlog per vrachtschip naar Hongkong liet transporteren. Daar werd in 1960 de aak opgemeten bij de Hong Kong Whampoa Doek Co. en tot jacht verbouwd.
Van deze verbouwing zijn uiterst gedetailleerde tekeningen aanwezig. Daarna terug naar Nederland en thans eigendom van de heer S.J. Henstra in Tynje (Fr.) Naam: Brack.

SSRP Stamboek Plaquette 2240
Deze 41-voet aak 'Vier Gebroeders' voor Auke Bakker, is naar verluidt de eerste aak die de vier gebroeders de Boer als zelfstandige firma - nadat ze vader en moeder uitgekocht hebben - bouwen naar een tekening van Hendrik de Boer (1885-1972). Verteld wordt dat Auke Bakker een bij Bos in Echtenerbrug in aanbouw zijnde schip wilde kopen, deze bleek inmiddels aan een ander verkocht en op de terugweg werd toen de bestelling bij de Boer geplaatst. Financier was J. Sterk, een van de Lemster 'hangbazen'.
De LE6 is een trouwe deelnemer aan de wedstrijden voor vissersvaartuigen van de 'Koninklijke' voor Amsterdam en wint in 1905 een derde prijs. In 1916 naar Harlingen gegaan en in 1918 wordt de aak aan Jelle Zwaan in Staveren verkocht en vaart dan onder nummer ST10. Later gaat het schip over aan Gebr. Hoekstra te Emmeloord en vervolgens aan J. Jorritsma aldaar. Deze brengt zelf een kajuit aan en neemt met succes deel aan de éénmanswedstrijden, georganiseerd door Reid in Workum. De aak is thans eigendom van D. Schirm te Lemmer.

SSRP Stamboek Plaquette 150
Deze 45-voet aak voor Johannes Visser {'Johannes van Antje') werd wat breder gebouwd dan de meeste Lemsteraken, terwijl de kop aan die van een boeier herinnert. Het schip voer een groen schild waarop de naam De Hoop.
De LE12 had de reputatie een snelle zeiler te zijn, die veel wind en zee kon doorstaan. Daarom zou zij ook gebruikt zijn als jager voor het thuisbrengen van de vangst, en soms als sleepschip voor een tweede vaartuig hebben gediend.

In het najaar 1940 namen de Duitsers het schip tijdelijk in beslag, terwijl in 1945 Duitsers met het schip naar Enkhuizen vluchtten nadat een kanon op het voordek was geplaatst. In datzelfde jaar nog werd bij de eerste hardzeilerij voor de Lemmer 'de prijs' gewonnen, een 'zilveren' krans van eikenbladen, nu nog In bezit van de dochter van de eerste eigenaar.
In 1955 is het schip tot jacht verbouwd, waarschijnlijk op een kleine werf in de buurt van Enkhuizen. Het schip kreeg de naam Rosshouck en was achtereenvolgens eigendom van Gorter uit Enkhuizen, T. Koopman te Wassenaar en sinds 1968 van Ir. W. Croon te Rotterdam (59VA).

SSRP Stamboek Plaquette 403
Er is wel eens aan getwijfeld of de Roggebot (28VB) een schip van Gebr. de Boer is, omdat het model zou afwijken en aan de aken uit Joure doet denken. In 1964 echter waren Hendrik de Boer en zoon Arie beide aan boord en bevestigden dat de aak door hen gebouwd was voor Poppe Bootsma. Naam: de Jonge Wietske. Bootsma was een wat eenzame stille man die spoedig naar Harderwijk verhuisde. De aak werd verkocht naar Enkhuizen, daarna naar Volendam en Urk. In 1958 gekocht door Stofberg in Leimuiden. tot jacht verbouwd en een jaar later verkocht aan G.A. van der Sluis in Kampen.
In 1969 werd L. Vrijenhoek te Leiden eigenaar en in 1974 W. Poelman te Haren. Naam: Roggebot (28VB).

SSRP Stamboek Plaquette 754
Deze 40-voet aak werd door Bos afgeleverd aan Corn. Kramer te En-huizen die als nummer EH1 voerde, en het schip de naam De Vrouw Geurtje gaf. Deze verkocht de aak aan de gebroeders Uilke, Anne en Hendrik Visser, die het schip onder het nummer LE95 ingeschreven. In 1962 gekocht door S. Goedhart te Wormer die de aak tot jacht liet verbouwen en in 1972 door H.J. Schulz-Le Fèvre te Kortenhoef. Het wedstrijdnummer is thans 47VB.

Geregistreerd in de SSRP Schepenlijst met nummer 9186
De eerste eigenaar van deze 40-voet aak was Sake Visser, bijgenaamd de Rus. Omstreeks 1908 gekocht door Lubbert Coehoorn. Hij blies piston bij Excelsior, vandaar waarschijnlijk deze naam voor de aak. Het visserij-nummer was toen LE3. Ongeveer 1950 werd de aak verkocht aan Gebr. Poepjes en het nummer werd gewijzigd in LE50. Het was de laatste echte aak die nog aan de visserij op het IJsselmeer deelnam. In 1974 verkocht aan de huidige eigenaar F. Kroon te Hillegom

Geregistreerd in de SSRP Schepenlijst met nummer 9515
Gebouwd onder de naam Elisabeth voor Wouter Hoekstra. Later hebben de zoons Renze en Wiebe met de aak gevist. Daarna verkocht aan Mulder te Stavoren, en het nummer gewijzigd in ST 49. Deze verkocht de aak op zijn beurt aan Teerling te Usquert. waardoor het nummer wijzigde in UQ1. In 1971 gekocht door J.H.J. Donia Nota, die enige jaren daarna een roef liet aanbrengen door I. Blom te Hindeloopen. Het wedstrijdnummer is 88VB. De naam: Kievietshorne.

SSRP Stamboek Plaquette 365
Arend Poepjes, een bekend elfstedenschaatser, liet deze 48-voet aak in Joure bouwen met een vast dek. Hij wilde zeebloemen gaan vissen bij Ameland en mosselen halen voor verkoop aan eendenhouders. Willem Bootsma heeft later de aak gekocht en er mee gevist, LE25. Daarna eigendom van de palinghandel W.A. Visser te Heeg onder de naam 'Harmonie'. Het schip komt bij de firma Visser voor het eerst voor op de balans van het jaar 1922 en wel voor een bedrag van f 8.000,-. (De rekeningboeken van de Heeger firma berusten bij het Fries Scheepvaart Museum).
In die balans is de naam 'Morgenster' doorgestreept en vervangen door 'Harmonie', aldus is de verbinding weer gelegd met de aak van Arend Poepjes, die die naam droeg en in de wedstrijden van de 'Koninklijke' een paar keer zeer snel voer. Schipper op de Harmonie was Gerke Mulder die met de aak paling haalde uit Oost-Friesland en het Eemsgebied. Er zat. zo vertelde me Jan Zetzema, een erg grote bun in die zich voor het palingvervoer goed leende. Vervolgens kwam de aak in diplomatieke dienst en werd eigendom van een Amerikaanse en van twee Cana-deese gezanten (Seldon Chaprie en T.A. Stone). Het schip werd tot jacht verbouwd en Half Moon gedoopt. Het werd een Nederlandse Halve Maen toen G. van Nieuwenhuizen te Amersfoort in 1965 het schip van de Canadezen kocht. De volgende eigenaar werd Drs M. de Jong te Zwartewaal/Huizen, terwijl thans H. Poppe te Nieuwendam eigenaar is.

Geregistreerd in de SSRP Schepenlijst met nummer 9268
Tezamen met zijn vier zoons bezat de omstreeks 1850 geboren visser Jan de Blauw naar verluidt in totaal 6 houten aken. In 1908 werden twee daarvan verkocht om een ijzeren 50-voet aak bij Gebr. de Boer te kunnen bestellen voor f 3.700,-. Toen het schip bijna klaar was ontdekte zoon Gerrit dat de boeisels bij de voorsteven niet geheel symmetrisch waren. Na correctie daarvan was een ieder tevreden en werd de LE8 dan ook 'Weltevreden' gedoopt. Schipper werd genoemde zoon Gerrit die - als zovele Lemster vissers 50-voet eigenlijk te veel vond voor een handzame aak. Toen hij in 1911 trouwde, stapte hij dan ook over op de hierna te noemen 45-voet aak: de LE67 (de huidige Noordster). 

Zoon Andries werd toen schipper op de LE8 tot 1914. In 1914 ging de aak over aan Lub Bakker op Urk: UK99, voor f 2.500,-. Na ook nog als UK203 te hebben gevaren werd in 1933 van der Heiden in Elburg eigenaar: EB50. Deze verkocht de aak in 1947 aan Kwakman te Vollenhove waarna de VN41 op 29 maart 1959 door D.J. Lucas te Voorburg werd gekocht voor f 10.000,-. In Delft bij de werf Vrijenban en ook in het eigen bedrijf werd de aak onder toezicht van H. Kersken Sr. tot jacht verbouwd. Daarbij werd de mast ongeveer een meter verplaatst en bleek de bun zo'n 8 m3 water te bevatten of anders gezegd 8 ton ballast. Zie ook de Waterkampioen 1962-205. Huidige naam Vrouwe Antoinette Elizabeth (42VA).

SSRP Stamboek Plaquette 84
De Enkhuizer visserman Jan Goos was de opdrachtgever van deze aak, waarvan het model, en met name de kop, afwijkt van de normale Lemsteraak. De koopprijs was rond f 3.300,-, naam: De Drie Gezusters, naar de drie dochters van Goos. Uit het dagboek van Jan Goos (1877-1950), bewerkt door K. Boonenburg en uitgegeven door P.N. van Kampen & Zoon, blijkt dat Goos niet alleen met de Drie Gezusters op haring, ansjovis en bot viste, maar het schip ook verhuurde en tochten met gasten maakte. Daartoe werd eerst een soort overkapping van zeildoek over het ruim gemaakt en later zelfs een vaste roef aangebracht. De andere vissers vonden dat maar gek, doch Goos schrijft: 'Wat zou het dat er een roef op staat? Op een tjalk staat ook een roef en er wordt toch ook mee op ansjovis gevist!'

Eind 1915 wordt de aak als pleziervaartuig gekocht door O.M. First te Amsterdam, die de naam wijzigde in Razende Bol. In 1920 wordt de transportondernemer W.H. Kersken uit Gendringen eigenaar, maar in 1927 koopt O.M. Fikst het schip terug en laat de roef van Jan Goos verbouwen tot een royale salon, drie slaaphutten en een - niet erg fraaie - dekhut. Tevens wijzigt hij de naam in Vlieland. In 1939 wordt vervolgens P. Schoen eigenaar. Na diens overlijden gaat de aak in 1968 naar Zuid-Frankrijk en vaart onder de naam Adagio II en Loleil. Eigenaren respectievelijk Bouchier, Mangematin en Sevesre. In 1981 terug in Nederland en gekocht door F. de Vos in Amsterdam; de naam gewijzigd in De Gouden Engel. (29VA).
Publ.: Ons Element 1920-328, 437; Waterkampioen 1927-304, 339: 1939-564; 1950-164

SSRP Stamboek Plaquette 148
De visserman Willem Lub in Enkhuizen werd de eerste eigenaar van deze 45-voet aak voor de somma van f 2.160,- zeilklaar. 
Later werd de aak overgenomen door Piet Lub die hem in 1934 verkocht aan drie broers Teunis, Klaas en Riewert Goos te Enkhuizen. Op hun beurt verkochten deze de schuit in 1946 aan Gerke Mulder te Hindeloopen (Hl6). Deze herkende vele jaren later de aak onmiddellijk hoewel er een kajuit op zat en de kleuren anders waren. In 1955 gekocht door H.W. Tilanus te Geerviiet die in 1956 bij de Boer de deken liet weghalen en een kajuit plaatste. Voorzover mij bekend is dit het enige geval dat bij de Boer zelf een vroeger gebouwde vissersaak tot jacht werd verbouwd. De naam van het schip is thans 'Tweestrijd'.

SSRP Stamboek Plaquette 340
Deze 45-voet 'vischaak', zo staat het in de werf boeken, werd aangenomen op 7 januari 1911 voor de somma van f 2.310,- en op 15 april 1911 aan G. de Blauw afgeleverd. We komen de Noordster maar één keer tegen in de wedstrijden van de 'Koninklijke' voor Amsterdam, namelijk op 2 september 1911. Resultaat: 'uitgesloten'. Misschien dat men daardoor nooit meer is teruggekomen?

Na er 47 jaren mee te hebben gevaren verkocht de Blauw in 1958 de aak naar Terneuzen, waar Vermeulen er mee op garnalen viste. In 1960 gekocht door de architect Romke de Vries onder wiens toezicht het schip tot jacht werd verbouwd. De Noordster (36VA) is sinds 1971 eigendom van de 'verzamelaar van Lemsteraken' W.H. Stofberg te Leimuiden.

SSRP Stamboek Plaquette 138
Vermoedelijk, maar zekerheid daaromtrent is er niet, is dit het 'kleine aakje' dat in 1912 werd afgeleverd aan J. Steenstra (te Lemmer?). Naar model is het een typisch binnenaakje. Het schip heeft lang in de Heerengracht te Leiden gelegen als eigendom van kleermaker Biesot. De huidige eigenaar, P.J. Nobel te Leiden heeft de aak grondig doen restaureren. 

SSRP Stamboek Plaquette 904
Deze Spes Salutis gebouwd voor Jilling Kingma was een snelle zeiler die in de wedstrijden van de 'Koninklijke' voor Amsterdam vele prijzen veroverde. De LE88 werd veel gebruikt voor het hoekwanten, waarbij de bemanning in een half uur 225 haken moest aanazen, dat wil zeggen er een gekookte garnaal aansteken. De Spes Salutis werd later verkocht aan Egbert Visser en voer toen onder het nummer LE1. De volgende eigenaar, Polderman, liet de aak tot jacht verbouwen. Thans eigendom van de heer L. Sliggers te IJmuiden onder de naam 'Zwerver' (71VA).

SSRP Stamboek Plaquette 1016
Als bouwnummer 90 werd deze aak van 13.36 m. op de werf 'Vooruit' te Enkhuizen gebouwd voor Gustave Rammeloo-de Zutter in Philippine en begin januari 1914 afgeleverd. In 1923 kocht deze visser een grotere 16 m lange aak in Enkhuizen en kwam de Avontuur in handen van Th. Rammeloo onder het registratienummer Pl31. De omschrijving van het soort vaartuig is bij de eerste inschrijving wel merkwaardig, namelijk 'motorbun-sloep (vischaak)'. Zoals zovele Zeeuwse schepen werden ook beide schepen van de familie Rammeloo door de Duitsers in het begin van de bezettingsjaren gevorderd. In juli 1945 aan de Belgische kust teruggevonden en aan de rechtmatige eigenaars teruggegeven.
De Zeeuwen gaan jaarlijks naar de Wadden om mosselzaad te halen en dat verklaart dat in februari 1945 de aak werd gekocht door J.P. Visser, een garnalenvisser uit Moddergat. En als herinnering aan de vroegere vloot van Paessens Moddergat werd de aak toen als motorblazer ingeschreven onder nummer WL18. In hetzelfde jaar werd het schip echter al weer verkocht en wel aan Giljam Verkamman, bijgenaamd de Pelgrim uit Tholen: TH19. Naam Drie Gebroeders. Nadat ook diens broer Arie enige jaren met de aak had gevist werd zij in februari 1967 als pleziervaartuig verkocht en in het visserijregister doorgehaald. Na een jaar gebruikt te zijn voor de sportvisserij vanuit Bruinisse werd in 1968 de aak door de Machinehandelaar Maaskant verkocht aan D. Kloos te Leiden. Deze - zelf werkzaam bij een werf - verbouwde het schip in eigen beheer eerst tot motorjacht, maar in 1972 weer tot zeiljacht onder de naam Lady Jane (82VA). In 1982 werd de aak gekocht door de Koninklijke Nederlandse Zeil- en Roeivereniging te Muiden om als begeleidingsschip te worden gebruikt bij de zeilopleiding van jeugdigen van eigen en bevriende verenigingen. De oude naam Avontuur werd in ere hersteld.

SSRP Stamboek Plaquette 219
In 1914 werkte E. van Goor nog alleen (kort nadien tezamen met B. Schepman) en bouwde toen onder meer twee aken van 45 voet.
Een daarvan was voor de visser Sybren Reumer, een opkoper van paling. Deze liet een grote bun aanbrengen om z'n voorraad paling te bewaren. De aak bleef tot 1967 in bezit van Reumer en werd toen verkocht aan T. Jansen. Deze zag tegen de verbouwingskosten op en deed het schip nog hetzelfde jaar over aan G.A. van der Sluis te Kampen.
De verbouwing werd uitgevoerd door Y. de Jong te Durgerdam. De opstaande kuiprand die de Jong (overleden in augustus 1981) bij al zijn schepen aanbracht vinden we ook bij 'de Kamper' (55VA) terug.

SSRP Stamboek Plaquette 275
Deze kleine aak, De Drie Gebroeders, 'een mooi scheepje van 8.60 meter lengte', werd door de opdrachtgever Maarten Raadsveld (Lytse Marten) later verkocht aan Jacob en Jan Wouda. Daarna werd het overgedaan aan H. Kingma, eerst woonachtig in Oostzaan en thans weer in Lemmer. Stofberg haalde de bun er uit en later kwam er een soort kajuitje op. De aak werd vervolgens eigendom van J.J. de Korte in Aerdenhout onder de naam Grote Pier, die het schip in 1981 verkocht aan H. Hijdra te Leimuiden, die het aakje weer terugbracht in vissermansuitvoering. Deze restauratie wordt thans voortgezet door de nieuwe eigenaar, J. Brilleman te Leeuwarden

SSRP Stamboek Plaquette 1378
Deze 50-voet aak is voor Belgische rekening gebouwd maar was In 1919 al weer terug in Nederland en eigendom van Leon Wijnen te Philippine: Pl48 Drie Gebroeders. In 1924 ging de aak over in handen van Aug. van Hurck (Pl47) waarna in 1928 de Gebr. de Rooy in Yerseke eigenaar werden: YE50. In 1940 werd de aak gevorderd, In Dan verhuist het schip van de Zeeuwse stromen naar de Wadden en wordt in 1951 S. Kroeze te Delfzijl de nieuwe eigenaar: DZ78. Drie maanden later wordt de inschrijving in het visserijregister echter gewijzigd, eigenaar wordt Ekkert de Vries terwijl S. Kroeze als schipper vaart op z'n vroegere schip. Dat duurt tot 1956, wanneer de aak wordt verkocht aan Jan P. Visser te Nes in de gemeente West-Dongeradeel: WL18. Dan wordt nog één keer - in 1959 - een andere garnalenvisser eigenaar, Monte Post die de aak verkoopt aan Stofberg in Leimuiden. Via G. Portengen en H. Smit/P. Dekker komt het schip tenslotte in 1980 in bezit van de huidige eigenaar J.P. van Lohuizen te Weesp.

SSRP Stamboek Plaquette 476
Verteld wordt dat bij de bouw van deze aak deels oud. deels nieuw ijzer werd gebruikt.
Omdat de opdrachtgever tijdens de bouw overleed werd Andries Oldenhof te Vollenhove de eerste eigenaar: VN53 tot 1946. Dit was een broer van de 2e eigenaar van de LE21 (zie aldaar) met wie vaak 'in span' werd gevist. Het schip had bij de bouw een uitzonderlijke grote bun gekregen, die door Oldenhof direct werd verkleind. 

De volgende eigenaar was Feike Cnossen in Lemmer (LE99) tot 1955, en daarna Jan Kes in Volendam (VD24) tot 1962. Daarna kocht de heer Kalf uit Amsterdam de aak en liet haar in 1963 tot jacht verbouwen bij Y. de Jong in Durgerdam. Boven de kajuit is de veelbetekenende tekst uitgestoken: Een schipper die de tijd heeft heeft altijd een goede wind. De huidige eigenaar is G. Agema te Dokkum.

SSRP Stamboek Plaquette 918
Tot op zekere hoogte hoort deze aak niet in dit overzicht thuis want het is immers van origine geen vissersschip maar een 'rijksvaartuig' dat in opdracht van Rijkswaterstaat de verbinding onderhield tussen het eiland Schokland en de vaste wal, met name Kampen.
Daarvoor gebeurde dit met een botter. maar toen deze na vele jaren dienst op was werd door Rijkswaterstaat aan Thiebout opdracht verleend tot het ontwerpen van een ijzeren aak met hulpmotor. Van deze ontwerper is bekend dat hij de opvatting koestert dat ook in een tot perfectie uitgegroeid scheepstype nog veranderingen kunnen worden aangebracht en dienovereenkomstig week het ontwerp enigszins af van het gangbare model Lemsteraak. Op Schokland had men dan ook nog al wat kritiek toen de aak voor het eerst de haven binnenvoer. Het lijkt wel een varken, zei de schipper van de botter - Geit de Bok - minachtend, vooral doelend op de zware kop. En dat werd zelfs de onofficiële naam van de aak: 't Verken.
Schipper Gáit (Gerrit Huisman) liep in 1927 bij een brand aan boord een derdegraadsverbranding op en de aak werd sindsdien weinig meer gebruikt. Het schip werd later tot jacht verbouwd en vaart thans onder de toepasselijke naam Schokland als eigendom van F.J. ten Berge. Heemstede - 68VA. De tekening van deze aak was niet te achterhalen, maar bevindt zich wellicht in het archief van de werf (1910-1926) dat bij het Maritiem Museum Prins Hendrik te Rotterdam berust. Publ. Waterkampioen 1977 pag. 4356 ev.

SSRP Stamboek Plaquette 404

Op de werf 'Vooruit' van Stapel te Enkhuizen (thans Spaarndam) werden sedert 1910 verschillende visaken en mosselaken gebouwd. De aanvankelijke lengte van 12.60 m groeide allengs tot 16.30 m. De op een na laatste aak was de Pl66. bouwnummer 181, die op 31 Mei 1924 te water werd gelaten voor Emile F.A. Abroscheer te Philippine. Schipper op de aak werd Omère Muy-tinck. De naam was Hilda. Bekend is dat het schip in 1940 door de Duitsers werd gevorderd en naar IJmuiden vervoerd. Pas in 1946 weer vrij gegeven. Op 27 juli 1953 werd de aak verkocht aan de visser J. Nachtigall te Husum (D). In de zeventiger jaren tot jacht verbouwd en thans eigendom van Th. Vermeulen te Ilpendam (80VA)

SSRP Stamboek Plaquette 466
Reeds in 1887 'exporteert' Pier de Boer een aak naar Enkhuizen en in 1891 wordt de eerste mosselaak naar Bruinisse geleverd.
Deze 'Bruinisser jachten' waren snel-zeilende schepen, iets breder, achter iets voller en iets minder diepstekend dan de aken van de Leenster vissers. Wanneer in 1925 de Gebr. de Boer uit elkaar gaan, blijven Dirk de Boer en zoon Arie op de werf. Een enkele aak wordt gebouwd.
Op 12 oktober 1929 wordt een aak van 15.25 x 14.50 m voor P.J. Blommaert te Zierikzee aangenomen. Het werk begint op 28 februari 1930, de tewaterlating volgt op 2 mei en de oplevering op 13 mei. Naam: 'Op Gods vertrouwen'. Uitvoerige berekeningen, pagina's vol, zijn gemaakt betreffende de waterverplaatsing van de aak in verband met het te vervoeren gewicht aan mosselen. Op 8 mei, vlak voor de overdracht verzekert Arie de Boer dat met een lading van 30 ton mosselen het schip 'een gelijklastige diepgang van ± 1.33 m zal hebben of 12 cm beneden onder het berghout'. Petrus Blommaert die, zoals de oude vissers zeggen, 'geen school heeft gehad', stond bekend als een zeer slim en onderlegd iemand. Hij maakte zijn eigen zeekaarten zo dat hij bij mist en donker de weg kon vinden. Hij was bovendien financieel een zeer succesvol visser en kreeg in Zierikzee de bijnaam: De Paus. Hij viste vooral mosselen op de Oosterschelde. Toen een nieuw schip aan de orde kwam moest Blommaert 'een capabel' schip hebben. Het zou een kotter of een Lemsterjacht worden. Na principiële bespreking heeft Arie de Boer zelf toen de vraag gesteld: Wat moet ge hebben. buiswater of pompwater? waarop Blommaert heeft geantwoord: dan maar liever buiswater. (Met dat pompwater werd bedoeld water in het ruim dat moet worden uitgepompt; algemeen werd aangenomen dat die kleinere kotters wel eens gemakkelijk onder de golven doken). Er zijn toen twee Lemmeraken gebouwd van dezelfde afmetingen; één voor Heine Baay uit Tholen die eind maart 1930 klaar was en een tweede voor P. Blommaert.

Op het eind van de bezetting is het schip gevorderd in Vlissingen. Met een paar kogelgaten in de romp is het teruggevonden in Flensburg. Een sleepbootkapitein, die de ZZ-4 heel goed kende en het schip toevallig zag liggen in Flensburg heeft het meteen maar aangepikt en meegebracht.In 1957 verkocht Blommaert het schip aan zijn zwager Jan de Rooy uit Paal (in heel Z-Vlaanderen bekend als Jantje Patat) voor f 15.000,-. Van toen af voer het schip onder de letters GRA-2 (Graauw-2). Omdat Jan geen mosselenpercelen in de buurt had toegewezen gekregen door de Coöperatie (alleen de naam van deze instelling maakt hem nog van streek) moest er op mosselen en mosselzaad gevist worden op de Waddenzee, een heel eind van huis dus. Er werd continu dag en nacht gevaren.

Intussen waren er krachtige motoren op de markt gekomen. Om mee te kunnen werd dan een schroevendraaier tussen de regulateur gestoken zo dat de motor enkele klappen meer maakte. Dat kostte elk jaar een zuiger maar de prijs hiervan woog niet op tegen een nieuwe motor. Toen de bekende parasieten, de wormpjes, in de mossel kwamen werd overgegaan op de garnaalvisserij maar het ongelukkig toeval wil dat er twee jaar geen garnaal zat zo dat ook deze activiteit een verlieslatende zaak was. In 1961 werd de GRA-2 dan verkocht aan een oesterteler uit Yerseke – Jac, Kreyger – voor f 16.000,-. Het kreeg de letters YE85 en werd uitgerust voor de oesterkwekerij.
Toen de oesters hier grotendeels vernield werden, is ook het bedrijf van Kreyger gesaneerd en in 1964 werd de aak verkocht aan de huidige eigenaar O.P.C. Werkers te Nieuw-Namen, die er de naam Saeftinghe aan gaf. In Terschelling werd van Jan Doeksen gekocht al het rondhout, zwaarden, zeilen en verdere tuigage van de botter Zomerland, die een paar dagen daarna in opdracht van de eigenaar tot zinken werd gebracht. Op de werf van Verras te Paal werd de aak vervolgens tot jacht verbouwd in zijn huidige vorm.

SSRP Stamboek Plaquette 43
Dit is waarschijnlijk het eerste ijzeren plezierjacht dat Gebr. de Boer hebben gebouwd en wel voor W.Z. v.d. Mey te leiden. Naam: Zeemeeuw. Na 5 jaar verkocht aan stalhouder Dieben, naam werd Johanna. Vervolgens verkocht aan Speelman te Sassenheim en daarna aan een onbekende eigenaar te Amsterdam.
In 1930 gekocht door Bart Wilton, leerling van Instituut Wullings te Voorschoten op het landgoed Beresteyn. Het schip kreeg toen ook de naam Beresteyn. Een nieuw teak dek aangebracht en een T.Ford geplaatst. In 1934 verkocht aan F. Kemper te Schiedam en daarna aan A.B.H. Vlielander te Numansdorp. Naam gewijzigd in Frothblower. In 1937 overgenomen door Mr A.B. Blussé van Oud-Alblas. Naam werd Orion. Sinds 1955 in het bezit van J.D. Wilton te Rotterdam en varende onder de naam Antje.

SSRP Stamboek Plaquette 518
Gebouwd in opdracht van C. Bastet te Amsterdam. Oorspronkelijke naam: Nitchewo (laat maar waaien). In 1923 is het schip via België naar Engeland verkocht, waar het in 1928 in het Yacht Register werd opgenomen onder de naam St. Michel. Sindsdien had de aak in Engeland 10 verschillende eigenaren tot J.C.H. van Yperen te Rotterdam haar in 1966 kocht van Rear-Admiral G.T.S. Gray. C.B., D.S.C. De St. Michel heeft het wedstrijdnummer 52VA.

SSRP Stamboek Plaquette 503
Merkwaardig hoe dit schip is tot stand gekomen. Omstreeks 1920 zag graaf van Byland, die een verwoede zeiler was, de aak 'Albatros' van de Lemster visser Andries de Blauw, gebouwd in 1899 bij Bos te Echtenerbrug (zie pag. 240), De graaf vond de aak zo mooi dat hij de Blauw vroeg er mee naar Leiderdorp te zeilen om de aak te laten nabouwen. Van Groeningen heeft toen een aantal mallen gemaakt en als het ware een tweede 'Albatros' gebouwd. De graaf van Byland veranderde meestal snel van schip. Zo ook hier. W. Wilton te Rotterdam werd de nieuwe eigenaar (nog in 1911?), tot 1926. Naam: Albatros. Toen werd de aak verkocht aan J. en H. Vollenhove te Rotterdam, die de naam wijzigden in 'Blinkert'. In 1939 is volgens Lloyds J.H. Pels eigenaar, waarna het schip wordt verkocht naar België. aan een notaris te Antwerpen. Deze verkocht de aak na de oorlog aan de Duitse familie Krahé in Bad Neuenahr. In 1966 werd de heer van Es te Bilthoven eigenaar en in 1972 de heer K.H.A. de Vries te Aerdenhout, tot 1975. Thans behoort de Blinkert (62VA) aan de heer W. Verheyden te Krimpen aan de IJssel. Uitgaande van dezelfde vissermansaak 'Albatros', bouwde van Groeningen in 1913 een tweede aak, iets korter. 'Schollevaer' genaamd. Deze aak werd in 1928 naar Engeland verkocht en ligt thans in Dublin. Een enthousiaste Ier probeert thans het deerlijk verwaarloosde schip in een soort vijfjarenplan geheel te restaureren.

SSRP Stamboek Plaquette 1560
Onder de naam 'Helena' werd dit schip gebouwd in opdracht van de heer W.H. Kalis te Dordrecht. Later overgenomen door Ir. S. del Monte te Rotterdam/Brussel, die de naam wijzigde in 'Trekvogel'. In 1936 naar Engeland verkocht en daarheen gesleept achter een coaster.
Eigenaar werd Mr. Lovegrove in Teddington aan de Thames, die de Trekvogel kocht in plaats van de Bries van Jan Goos uit Enkhuizen, sedert het vorige jaar in zijn bezit. De naam werd Speriamo. Heel snel werd de aak doorverkocht aan een Amerikaan, F.G. Morill, die er een reis naar de Oostzee mee wilde maken. De meesterverteller Jan Zetzema - die heel wat schepen voor de makelaar Rambonnet naar Engeland overzeilde - schreef mij dat hij toen schipper op de Trekvogel werd en dat tot in de oorlog is gebleven. Eind 1938 ging het schip naar Nederland voor een opknapbeurt en om er zo mogelijk een koper voor te vinden. Dat lukte niet en dus terug naar Engeland voor de verhuur. Bij het uitbreken van de oorlog werd de aak in Fowey aan de Engelse ZW-kust opgelegd. Tijdens de oorlog diende het schip als een soort drijvend onderkomen voor geallieerde Marineofficieren aan de Engelse oostkust. Daarna in verschillende Engelse handen. De laatste Engelse eigenaar was R.M. Lane in Pooie, die het schip van binnen en buiten geheel in de terracement zette. Toen het schip in 1976 werd gekocht door J.A.E. Kuyntjes te Breukelen werd dan ook begonnen al dit cement weg te hakken op de werf van Poppen in Lemmer (gevestigd op de plaats waar sinds 1900 de werf van de Boer was gevestigd)

SSRP Stamboek Plaquette 38
In opdracht van de heer W.H. de Vos te Dordrecht gebouwd en na diens overlijden overgedaan aan de heer F.G. Spits te Haren - 3VA.
Bij de bouw van De Groene Draeck werd het ontwerp daarvoor vergeleken met het bestaande lijnenplan van de Onrust. Daarbij bleek hetzelf de karakter van de lijnen met slechts onbetekenende verschillen. De jaarlijkse wisselprijs van onze Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten, uitgereikt aan 'degene die zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor het door de Stichting nagestreefde doel', bestaat uit een zilveren model van de Onrust, in 1958 door de beide zonen van de heer de Vos aangeboden. Het is wellicht aardig te vermelden dat diezelfde de Vos uit Dordrecht in 1911 bij Stapel in Enkhuizen de aak 'Niet Volmaakt' liet bouwen (12.60 x 4.00 m). Misschien kwam er vier jaar later met de Onrust wèl het volmaakte schip!

Leidsch Dagblad, 6 februari 2002: Grote brand bij Dekker Hout in Warmond. Loods met boten van buur Juffermans volledige afgebrand. SSRP Stamboek Plaquette 591
Gebouwd in opdracht van de Antwerpse bankier Jacq Lauwerijs. Naam van het schip was Gaby volgens de jaarboekjes van de R.Y.C.B. van 1931 tot 1938. Daarna in Spanje terechtgekomen en door de Nederlander Melis in Torremolinos verhuurd voor tochten op de Middellandse Zee. Naam: 'Woelwater'. Daarna in 1972 gekocht door W. Croon te Heemstede die het verwaarloosde schip grondig heeft laten restaureren. Naam: Lemsterlicht (77VB).

SSRP Stamboek Plaquette 214
Onder de naam Wielewaal werd dit jacht gebouwd door W.A. Pieterson te Rotterdam (OB7). Het model is een iets kleinere versie van de Alcedo I (= de huidige Vrouwe Egbertje). De kajuitbouw was lang en de kuip daardoor betrekkelijk klein. In het vooronder waren niet minder dan 7 slaapplaatsen. Van 1952-1956 was de aak eigendom van N.A.C. Pessers te Waalwijk, daarna tot 1960 van Dr. W.F. Bon te 's-Gravenland en vervolgens van J. Hoving te Amsterdam/Naarden onder de naam Margaretha. In 1973 gekocht door de huidige eigenaar J.G. Alsema te Zuidlaren. De naam is thans Vrouwe Maria (17VB). Een grote en fraaie foto is afgedrukt in de Waterkampioen 1966, pag. 1081109. Publ. in Watersport 1926-23, 101; 1927-81, 201; 1928-23; 1932-121; Waterkampioen 1927-86, 125; 1928-109; 1950-375.

SSRP Stamboek Plaquette 1498
Op 12 juni 1929 werd de 'Dolfijn', gebouwd in opdracht van M. Sanders te Amsterdam, in Lemmer te water gelaten.
Van 1939-1962 eigendom van Mr. J.P. Carp te Amsterdam, naam gewijzigd in 'Neerlandia'. Na beslagname na de oorlog kwam het schip onder berusting van een bank, lag jarenlang in een Amsterdamse gracht en werd voor bewoning verhuurd.
Heeft daarna een tijdlang te Monnickendam gelegen, waar het Stichtingsbestuur met de beeldhouwster Mevrouw Schouten het ontwerp voor de roerversiering van 'De Groene Draeck' op het roer van de 'Neerlandia' probeerde. Het schip heeft een bijzonder fraaie betimmerde salon en met de hand ingelegde monogrammen van de vier windstreken. In 1962 is het verwaarloosde schip gekocht en gerestaureerd door H.W. Grimm te Leverkussen met ligplaats Medemblik en Kudelstaart. De naam werd gewijzigd in 'Markab' (2VA). De 'Markab' heeft een waterverplaatsing van niet minder dan 65 ton. Publ. Watersport 1932-3, Waterkampioen 1929-494; 1931-494; 1934-717; 1939-867.

Bij de wedstrijden van de Koninklijke Nederlandse Zeil- en Roeivereniging vormde deelname van beroepsvaartuigen van oudsher een vast onderdeel. Aanvankelijk ging het steeds om vracht- en beurtschepen zowel als vissersvaartuigen, maar na ongeveer 1890 vallen de vissersvaartuigen om onbekende redenen af.
In 1902 worden echter opnieuw uitgenodigd: 'vissersvaartuigen met zijzwaarden en open bun tot en met 40 ton'. Daarvoor werden drie prijzen uitgeloofd van respectievelijk f 50,-, f 30,- en f 20,- (dit was zo ongeveer het gemiddelde weekloon van een schipper of een knecht!). De eerste maal deden alleen Marker botters mee en werd de MK153 van J. de Waard prijswinnaar.
Op 10 juli 1903 zijn er bij 10 deelnemers al 6 Lemsters van de partij, die prompt de 1e en 2e prijs in de wacht slepen. In 1904 zijn alle prijzen voor de Lemsters en de deelname uit andere vissersplaatsen verdwijnt bijna geheel. Slechts 2 'Koopschuiten' – snel zeilende botters – houden het nog een paar jaar vol.
In 1905 komen er aparte klassen voor houten en ijzeren vissersvaartuigen. De prijzen worden verhoogd tot f 100,-, f 75,- en f 50,-, maar de vissers trokken zich dan ook zo wat een week uit de visserij terug om met hun speciaal daarvoor gehellingde aak aan de wedstrijden deel te nemen. Hiernaast vindt u alleen de uitslagen van de ijzeren aken, omdat alleen daarvan verschillende thans nog als jacht varen, terwijl de deelnemende houten aken – helaas – alle zijn verdwenen.