Nummer 2: Zoektocht naar de geschiedenis van de Tjotter 'Noorderling'

Bouwer en bouwjaar zijn onbekend*.
Afm. 4.82m x 2.10m / (20,70m2 Vermeer)

Als tweede kwam Pier Piersma met een mogelijk adres van een dochter van de heer Wilmans één van de latere oud eigenaren. Deze aanwijzing bleek eveneens te kloppen. Pier had in 1975 reparaties aan de Noorderling uitgevoerd. In zijn archief bevond zich nog een foto dat deze tjotter bij zijn werf in Heeg voor de wal ligt.

_{Een kanttekening bij deze foto is dat de voorsteven die hier te zien is een andere is dan de huidige en ook een andere als die we later zagen op oude foto’s. De Noorderling vaart in 2025 tenminste met haar derde voorsteven. Toen wij in 2019 met het historisch onderzoek naar de geschiedenis van de Noordeling begonnen, was dit de oudst bekende foto van het scheepje.}

Serieuze aanwijzingen om een zoektocht  naar haar verleden te beginnen.

Duidelijk zichtbaar was dat er bij een restauratie in het achterschip “creatief” met eikenhout omgesprongen was. Het achterdek, voor zover je bij een tjotter van achterdek kunt spreken had een negatieve helling. Op termijn zal dit een keer gecorrigeerd moeten worden. Het uiterlijk van het scheepje zal er mooier door worden. De naden tussen de verschillende gangen stonden open. Ze waren gekit en vervolgens weer opengescheurd. Het hout was door en door droog na jaren niet in het water gelegen te hebben. We hadden de indruk dat de kielplank onder de mastkoker zijn beste tijd had gehad.

Bij controle na aanschaf bleek deze nog slechts een halve centimeter dik te zijn in plaats van de drie centimeter die je zou mogen verwachten. Er was twee en halve centimeter hout weggerot. Direct na de koop is er allereerst besloten de tjotter zo goed en zo kwaad mogelijk “dicht” te maken krijgen om er vervolgens mee te gaan zeilen en te kijken wat haar zeilkwaliteiten waren.  De achterliggende gedachte was om uit te vinden hoe goed het scheepje werkelijk zeilde en of er mogelijk iets aangepast of gecorrigeerd moest gaan worden. Nadat ze te water gelaten was bleef ze lekken. Vooral op die plekken waar ze met gladde roestvrijstalen spijkers in elkaar getimmerd was, zoals we pas later ontdekten. Haar hernieuwde tewaterlating, na toch de nodige voorbereidingen, was eind juli 2019.
De manier waarop ze zeilde verdiende waardering en bewondering. Er was niets op aan te merken. Het oude katoenen Molenaar tuig deed in combinatie met deze tjotter precies wat je er van mocht verwachten. Ze zeilde gemakkelijk en hoog aan de wind. Haar ligplaats kreeg ze in 2019 in een botenhuis bij Workum, het botenhuis waar eerder de tjotter Twa Sisters jaren lang gelegen had. Op de Regionale Friese Reünie het eerste weekend in augustus 2019 heeft de Noorderling heel eventjes buiten mededinging meegevaren.

Onze indruk van de zeiltochtjes waren veel belovend. Ingrijpend onderhoud aan het onderwater schip was dringend nodig.
In oktober 2019 is de Noorderling zeilend op alleen een stormfok van Workum naar de werf van Martijn Perdijk (ex werf Pier Piersma) in Heeg gebracht. Het woei windkracht zes. Tijdens het korte zeilseizoen was de mastkoker onderin op het kalf * 1,5 cm verschoven. Van buitenaf niet zichtbaar, bleek het ondereind van de mastkoker volledig weggerot te zijn.
Samen met zijn personeel heeft Martijn vier gangen in het vlak vernieuwd. Vervolgens is ze op 6 november met deze nieuwe gangen naar de beurs Klassieke Schepen in Den Helder gebracht waar ze op de stand van de SSRP te zien was.
_{* breed massief stuk hout opgesloten tussen twee liggers op het vlak waar de mastkoker op staat.}

Na afloop van de beurs heeft Robin haar mee naar huis genomen voor verdere restauratie en voor de afwerking van de gangen die Martijn geplaatst had. De restauratie is met zorg uitgevoerd om vervorming van de romp, die tijdens het timmerwerk altijd op de loer ligt zoveel mogelijk te voorkomen. Robin heeft zelf de kielgang, het zeilwerk en de nodige liggers vernieuwd. Robin heeft al zijn kennis, vaardigheden en inzichten die hij in de loop der jaren had opgebouwd in deze restauratie gestopt. Wanneer je een groot deel van de restauratie zelf uitvoert zoals Robin dat doet, dan vervang je bijna onvermijdelijk meer hout dan dat in eerste instantie de bedoeling was. Op 16 februari 2020 is de restauratie ver gevorderd.

Immers toen Robin en ik deze tjotter leerden kennen, wisten we niet beter dan dat Pieter Six een qua leeftijd jonge eigenaar van dit scheepje was geweest. Hij was de oudst bekende eigenaar.

Tijdens dit historische onderzoek kregen we van Mr. Jan A. Vermeulen (oud eigenaar van het Friese jacht Wytske) de opmerking dat hij tijdens een NSCV-kamp samen met Pieter Six in deze tjotter gezeild had. Volgens overlevering was Pieter Six in zes weken tijd vanuit Zuid-Nederland zeilend naar Gaastmeer gekomen……….

Op de foto’s van het kamp in Gaastmeer (1946) is naast de Radja de Tjibbe Gearts van de familie Van Eysinga duidelijk te herkennen. Haar naam is gewoon op het berghout te lezen. Blijkbaar namen dit Friese jacht en haar eigenaren eveneens deel aan het kamp. In 2020 heeft de familie Van Eijsinga de Tjibbe Gearts na haar vier en zeventig jaar in eigendom te hebben gehad wegens gezondheidsproblemen moeten verkopen. Dit Friese jacht en haar eigenaar kennen wij (RvS en GtC) al jaren lang van ontmoetingen tijdens zeilwedstrijden en zeilevenementen. Reden voldoende om daar navraag te doen voor mogelijk meer informatie. Het was verrassend te vernemen dat Tjalling van Eysinga wist te vertellen dat Gerard Kam een oom van hem was geweest. De familie Kam zeilde met hun tjotter die toen Drie Koningen heette, op de Kaag. Dit komt overeen met de informatie die de heer Vermeer in zijn boek Tjotters en Boatsjes geeft. De familie Kam verkocht, naar Tjalling zijn oordeel, hun tjotter vermoedelijk omdat ze veel tijd in Frankrijk verbleven en dat ze te weinig in de gelegenheid waren om te zeilen. Tjalling van Eysinga bracht ons in contact met zijn neven Kam.

De heer G.M.L. Kam was directeur van Technisch Handelsbureau G.M.L. Kam NV te Rotterdam. Gerard Kam was dertig jaar oud toen hij de tjotter in eigendom kreeg. Hij was gehuwd met de tante van Tjalling van Eysinga. Zij gaven de tjotter de naam Drie Koningen.

De naam, die ze al eerder gedragen had. De roerversiering verwijst hier naar. De symboliek die uit het snijwerk spreekt, een ster met drie bloemen verbonden door een lauwertak, verwijst naar de genoemde Bijbelse gebeurtenis. Deze is op foto’s van Pieter Six al duidelijk te zien.

De familie Six had “iets” met de naam “Drie Koningen”, evenals de familie Kam. Zij plaatsten de naam echter in een heel ander daglicht. Zoon Carel Kam meende te weten dat zijn ouders op Drie Koningen in 1946 verloofd waren. Volgens hem droeg de tjotter daarom deze naam. De tjotter werd gebruikt en gewaardeerd. Er zijn bij de familie Kam in ieder geval twee reisverslagen met foto’s bewaard gebleven. Het oudste beschrijft een tocht die begint op 15 april 1949. De tjotter was van de familie Six gekocht en werd van Friesland naar Warmond gevaren en kreeg een ligplaats bij de firma Jonkman in Sassenheim. Later dat jaar werd er een tocht gemaakt naar Zeeland. 

Het eerste blad van de tocht, opgetekend door mevrouw H.J.Kam - van Eysinga, in 1949 begint als volgt:

Marijke Wilmans vertelde dat de tjotter in de eerste jaren bij Heite, “op” de Blauwe Hand lag. De familie Wilmans woonde 12 kilometer verderop in Meppel. Ze zeilden op de Beulaker Wijde. Vanaf 1960 hadden mijn ouders een woonschip bij de Blauwe Hand aan de Belter Wijde. Ik weet niet hoe lang de tjotter nog bij Heite heeft gelegen, hij lag regelmatig bij dit woonschip. Daar zijn de beide volgende foto’s genomen.

In 1974, tussen 14 augustus en 15 oktober, heeft de heer Wilmans de Noorderling op de werf van Pier Piersma laten repareren. In het archief van Pier Piersma hebben we de werfnotities ingevuld door werfmedewerker Theo Potma terug gevonden. Hierover later meer.

Robin studeerde scheepsbouwkunde. Samen met zijn moeder en broers bezocht hij vanaf 1977 de Regionale Friese Reunie in Heeg. Eerst met twee schouwen, later met een schouw (Mutiara) en het Friese jacht Holland. Toen de familie Van Son de Holland kocht was het een tot boeier verbouwd Fries jacht. Zij sloopten de kajuit eraf en transformeerden het schip weer tot een volbloed Fries jacht. Later breidde de vloot van de familie Van Son zich uit met een tweede Fries jacht de Frisia. De ronde jachten en schepen in zijn algemeenheid speelden altijd een grote rol in het leven van Robin. Hij heeft de nodige ronde jachten opgemeten en getekend. Een mijlpaal in zijn carrière was het Friese jacht Windbreker. Een Fries jacht dat hij ontwierp en dat gebouwd is op de werf van Bein Brandsma in Rohel. Robin heeft met de Noorderling bewust voor een ouder, kleiner, rond jacht gekozen. Met de foto’s die Albert Six hem ter beschikking stelde heeft Robin zijn restauratie plannen nogal aangescherpt! De Noordeling verdient het.

Tekenen op de computer biedt wel heel veel voordelen wanneer je doorsneden en aanzichten vanuit verschillende posities wilt bekijken zoals op de voorbeelden hiervoor. Uiteindelijk kun je wanneer alle data ingevoerd zijn gewoon traditionele tekeningen en aanzichten met een druk op de knop printen.

We hebben de Noorderling niet gescand. In theorie kun je met de data die je daarmee vastlegt makkelijk tekeningen genereren. Echter hiervoor heb je zware soft- en hardware nodig. Vervolgens moet je dezelfde handelingen verrichten als bij de werkwijze waarvoor wij kozen. Op de keper beschouwd hebben we dus al het meet en tekenwerk handmatig gedaan. Het resultaat tot nu toe: sprekende digitale aanzichten.

Bij het schrijven van deze tekst en het zien van foto’s van de restauratie in 2019 en 2020 ontlokte één en ander de volgende herinnering bij Carel Kam: “Deze foto’s doen me een passage uit het verslag van mijn Vader over de tocht Koblenz-Rotterdam visualiseren, waarin beschreven is dat de ruimten tussen de spanten dienst deden als opslagplaats voor flessen wijn …”. Je kunt je er iets bij voorstellen.

Op dit punt aangekomen leek onze zoektocht naar het verleden van de Noorderling te stranden. Meer informatie over eigenaren uit het verleden vonden we niet. We leken tevreden te moeten zijn met hetgeen we hadden. Wel konden we met oude foto’s in de hand analyseren hoe details er in het verleden uit hadden gezien.

Robin had al snel het voornemen om in ieder geval de kielbalk en de scheg te vervangen en haar hiermee een nieuwe ruggengraat te geven. En passant oordeelde en besloot Robin het hele vlak te vernieuwen. Uiteindelijk is de reparatie een uitgebreide restauratie geworden. Veel uitgebreider en gedegener en meer onderbouwd dan eerst gedacht. Het was meer zo’n visie : ”Ik ben toch al bezig, laat me dan maar even doorgaan …….”

De restauratie begon gepland als volgt:
Oktober 2019. Op de werf van Martijn Perdijk in Heeg is ze uit het water gehaald, omgekeerd en op jukken opgesteld zodat ze niet uit zou gaan zakken of vervormen. Iets dat bij een rondjacht in restauratie niet denkbeeldig is. Op dat moment is de restauratie begonnen, een restauratie waarbij de bestaande romp het uitgangspunt was.

2019 Fase I Robin zijn oordeel was dat een professional sneller en beter gangen kon vervangen dan dat hij het zelf kon. Robin heeft wel zelf de vier bodemgangen uit het schip gesloopt. Deze vier gangen zijn vervangen op de werf van Martijn Perdijk. Robin had hen gevraagd dit te doen. Wanneer deze vitale planken spanningsvrij op hun plek zitten kan de boot weer rechtop worden gezet en kan ze vervoerd worden.

2019 Fase II Met de nieuwe bodemplanken is de Noorderling naar de beurs Klassieke Schepen in Den Helder vervoerd voor een presentatie op de stand van de Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten. Na afloop van de beurs heeft ze een plek gekregen in de werkplaats van Robin thuis. Hier is ze ondersteund met schragen en de stevens zijn met een spanband met elkaar verbonden om uitzakken en vervorming te voorkomen. Robin had het voornemen zelf de kielgang en de scheg te gaan vervangen. 

2019-2020 Fase III Tijdens het werk dat op de werf van Martijn Perdijk gedaan was kwamen de leggers aan de onderzijde bloot te liggen en hierdoor konden ze goed geïnspecteerd en beoordeeld worden op hun technische kwaliteiten. Een aantal moesten zekerheidshalve vervangen worden. Het kalf was zodanig slecht dat het eveneens vervangen moest worden. Bij het verwijderen hiervan bleek dat de voet van de mastkoker volledig was weggerot. Dit was de reden dat het kon verschuiven. De mastkoker stond los in het doft en het stond eveneens los in / op het kalf. Een constructie die verbetering behoefde.
Met de nodige voorzichtigheid heeft Robin legger voor legger verwijderd en vervangen door een nieuwe. Telkens wanneer er een nieuwe legger op zijn plek geplaatst was werd deze vastgezet. De boot werd hiermee stap voor stap stijver zonder haar vorm te verliezen. Het bleek dat de boot voor een heel groot deel met gladde RVS spijkers in elkaar gezet was. Omdat deze niet goed grip hadden in het eikenhout van de boot, bleken deze oorzaak van de nodige lekkages te zijn. Ze hielden de houten delen niet goed op hun plaats. Pas toen de leggers vervangen waren is het zeilwerk uit de tjotter gesloopt. Opvallend was dat de boot “slap” werd toen dit uit het schip was gehaald. Op zich niet vreemd natuurlijk dit is bij de bouw van een rond jacht het eerste constructiedeel dat geplaatst wordt.
Het zeilwerk is bij een rond jacht cruciaal. Het draagt de mast met het volledige tuig: ongestaagd. Robin heeft met zorg alle hout uitgezocht dat hier voor nodig is. Zo heeft hij krom gegroeide stukken hout kunnen bemachtigen voor de spanten in het zeilwerk. Hij heeft kans gezien ze spelingvrij te kunnen zagen en plaatsen.

Omdat de verschillende stukken houten zo stijf op elkaar gemonteerd worden zijn is er voor gekozen om ze van elkaar te isoleren met tixophalte een bitumineus product gefabriceerd door Shell. Hiervoor was het hout behandeld met een bruine teer van Deens fabricaat. Voor de (niet zichtbare) bevestigingen zijn RVS schroeven gebruikt. Bijzonder detail bij de Noordeling was dat de mastkoker nauwelijks gefixeerd was. De koker zat los in het doft terwijl het gebruikelijk is dat deze met doorlopende bouten aan elkaar verbonden zijn. Robin heeft er voor gekozen om thermisch gegalvaniseerde slotbouten te gebruiken van een kwaliteit die we in Nederland niet kennen, maar die in een gemiddelde Deense doe-het-zelf-zaak zo op te halen zijn. De scheg bleek een bouwpakket van kleine stukken hout te zijn. Dit is vervangen door één passend stuk. In het achterschip waren de nodige aanpassingen gedaan, die niet origineel zijn. Van één detail is onduidelijk of het origineel is of dat het een latere aanpassing is. Over de scheg heen is een “binnen”gang gebrand. Dit detail is bij het vervangen van de scheg behouden gebleven.

Fase IV Tijdens de houtrestauratie die Robin zelf uitvoerde kwamen en foto’s beschikbaar uit de jaren vlak na WO II. Deze lieten details zien die niet meer zichtbaar zijn op de Noorderling zoals we die in 2019 en 2020 kennen. Veel is nog steeds hetzelfde. Veel is anders. Een paar opvallende verschillen:

• Er zijn drie ingeschaafde witte biezen in het boeisel te zien in plaats van de twee die ze in 2019 heeft. Ze lopen anders en sluiten goed aan op de gillingen
• De stootstrip is veel zwaarder dan het messing “halfrond” in 2019.
• De banken zijn uitneembaar en bruikbaar geweest als loopplank.
• Op het boeisel was snijwerk aanwezig dat totaal anders van vorm en opbouw was dan in 2019
• De voorstag was van touw en kon op spanning gezet worden met een stagtalieblok.
• De voorsteven was stomp, dus niet met een oplopende neus zoals in 2019.

Hoewel het uitdrukkelijk de bedoeling was de Noorderling “sober” te restaureren, bleek ze oorspronkelijk veel eleganter, luxer, swingender te zijn geweest dan haar uiterlijk in 2019 verried. Al met al zijn de hier voor genoemde waarnemingen argumenten om de restauratie naar een ander, hoger, plan te tillen. Omdat het herleidbaar is dat de banken als loopplank gebruikt konden worden moest de oplegging van de banken veranderd worden. De banken konden niet als loopplank gebruikt worden. 

Analoog aan de constructie bij andere tjotters zijn er nieuwe ijzeren beugels gemaakt aan het mastdoft waar de banken cq loopplanken in kunnen liggen. Er is bewust gekozen voor staal dat geverfd wordt. Er is niet gekozen voor roestvrij staal. Dit materiaal bestond ten tijde van de bouw nog niet en past naar Robin zijn oordeel niet bij de uitstraling van de Noorderling. Samen met deze beugels is een nieuwe mastgrendel gemaakt die op dezelfde manier behandeld wordt. 

Tegelijk met de banken zijn de vlonders aangepast en vernieuwd. Achter het mastdoft ligt nu overdwars een plank over de hoosgoot. Zoals hiervoor al aangegeven is, is het zeilwerk in zijn totaliteit vervangen. Gelijk hiermee is het lummelbeslag vernieuwd. Er is vanuit een historisch perspectief gekozen voor handgesmeed beslag naar voorbeeld van lummelbeslag zoals dat bij een aantal Lantinga schepen te zien is. Het nieuwe lummelbeslag wordt geverfd. Het mastkokerbeslag waarin de mast scharniert is aangepast en ziet er nu uit als gesmeed beslag. 

Door gewoon met een rol afplakband een fictieve vierde bies op het boeisel te plakken, werd het aanzien in eens veel spannender. Dat deze “vierde” bies er op termijn weer in geschaafd gaat worden is duidelijk. Helaas kan dit niet “zomaar”, omdat bij eerdere restauraties het boeisel veranderd is.

Het katoenen tuig is ooit gemaakt door zeilmakerij Molenaar in Grouw. Waarschijnlijk is het gemaakt in opdracht van de heer Kam ergens in het begin van de vijftiger jaren. Eén van de fokken is in 2020 door deze zeilmaker aangepast.

Fase V Aan het achterschip is tijdens de restauratie 2019 / 2020 niets gedaan. Wel is er een inventarisatie gemaakt hoe deze verandering aangepakt moet gaan worden. Mogelijk zal dit in de winter 2020 / 2021 gebeuren. Hierbij gaan de achtersteven, achterdek, de bovenste gang en het boeisel aan SB en BB vervangen worden. Het roer kan dan beter gepositioneerd worden.

(In oktober 2025 weten we inmiddels dat met Fase V nog niet begonnen is. De Covid-19 pandemie was hiervan mede de reden. Robin werd door het virus besmet en de tjotter is in de winter 20/21 in het botenhuis blijven liggen). Prioriteiten kwamen anders te liggen.

De verloren gang in het vlak is voor zover we de Lantinga schepen kennen een kenmerk. Het geveegde en slanke achterschip zie je bij een scheepje zoals Murkjen, gebouwd door Lantinga. De grootspantvorm komt overeen met dat van de Rode Leeuw eveneens een aan Lantinga toegeschreven schip. De werfboeken van Lantinga en van Van der Zee geven vooralsnog, met alle bekende gegevens, geen aanknopingspunten. Bijzonder is het om in het boek Tjotters en Boatsjes van de heer Vermeer te lezen dat hij in de inleiding over Lantinga schrijft dat de Noorderling op die werf gebouwd is. Vervolgens kom je dit scheepje in zijn beschrijving over de Lantinga-schepen niet meer tegen. In de beschrijving van de Noorderling (blz. 245 t/m 247, Tjotters en Boatsjes) schrijft de heer Vermeer dat de bouwer onbekend is. Een tegenstijdigheid.

In de jaren tussen 1970 en 1975 heeft de heer Duyvis een uitgebreid onderzoek gedaan naar door Van der Zee gebouwde Fjouwerachten. Hij was toen zelf net eigenaar geworden van de Fjouweracht Jonge Minne al wist hij dat op dat moment nog niet. In de bewaard gebleven correspondentie bevindt zich een overzicht van ronde jachten dat opgesteld is door de heer F.G.Spits (oud-stamboekbeheerder). Hierin noemt hij als bouwjaar van de Noorderling 1890. Waar dit op gebaseerd is weten we niet. Wanneer we uitgaan van de bouwperiode 1890 – 1900, dan kun je veel mogelijke bouwers uitsluiten gewoon omdat ze niet meer leefden of omdat ze nog moesten beginnen met het bouwen van schepen. De vormentaal van het schip heeft nauwelijks overeenkomsten met de andere nog bekende Fjouwerachten. We hebben de Noorderling vergeleken met alle schepen van andere bekende tjotterbouwers. Tijdens onze zoektocht hebben we zelfs gekeken naar tjotters die op de werf van N.A. Bernhard uit Nieuwendam gebouwd waren. We vonden een bouwbestek van twee daar gebouwde tjotters. De maatvoering was anders dan bij de Noorderling.
Van Lantinga kennen we kopie werfboeken, maar die beschrijven pas schepen die na 1904 gebouwd zijn. We weten dat Lantinga ver daarvoor al bouwde. Van Feike en Lolke Lantinga weten we dat zij veel bouwden en ook bouwden voor wederverkopers zoals de firma Visser in Zwijndrecht. Feike Lantinga was een meester in het bouwen van ronde jachten van brede planken. De al eerder genoemde Murkjen maar ook de Bestevaer van 1953 zijn multi-knik schepen pur sang. Dit zie je bij de Noorderling niet. Ze is veel verfijnder. 

Misschien is het verhelderend om hier een globale tijdslijn te geven van de drie generaties Lantinga.

De vormentaal van de Noordeling is een andere dan bij alle andere bekende tjotters. Het snijwerk dat te zien is op de foto’s uit het album van Pieter Six heeft eveneens een heel eigen karakteristiek. Het geeft geen verwijzing naar een bouwer. De roerkop is dikker dan het roer. Het is op een latere datum op het roer gemonteerd. 

Het snijwerk van de roerkop is anders vormgegeven dan het overige snijwerk. De contourlijn van de bedelbalk heeft kenmerken die je ziet bij de bedelbalken die op de werf van Van der Zee in Joure gemaakt werden. Het boven- middendeel ligt ongeveer een halve centimeter lager dan op de einden tegen het boeisel.

Auke Holtrop van der Zee heeft met zijn snijwerk een heel eigen handtekening (vanaf 1883 te zien bij de Aurelia) achtergelaten op de door hem gebouwde schepen. Het snijwerk verraad telkens dezelfde hand van de houtsnijder. Auke zelf. Lantinga versierde de door hen gebouwde schepen niet of nauwelijks. Wanneer er wel snijwerk op een schip gewenst werd, werd er volgens overlevering een lokale houtsnijder ingehuurd. Het is zeer goed mogelijk dat de Noorderling zonder snijwerk geleverd is. Het kan heel goed zijn het snijwerk later aangebracht is. Ondanks dat het sprekend is, sluit het niet aan bij snijwerk dat je op andere schepen ziet. De bedelbalken van Lantinga zijn aan de bovenzijde glad en niet gemodelleerd zoals Van der Zee. Ze zijn veel massiever en zwaarder uitgevoerd.

Maar, er is nog een detail in de Noorderling dat opvalt en dat je bij geen enkel ander schip op deze manier tegenkomt. Dat is de vorm van het spant onder de voorkant van de achterbank. Dit is bij alle bekende ronde jachten een zwaar stuk hout met van BB naar SB een rechte bovenkant. Hierop is het voorschot van de achterbank geplaatst. Bij de Noorderling is dit hol gezaagd zodat het vooraanzicht van de achterbak ellipsvormig is.

Slechts van één ander rond jacht kennen we dit: De Wielewaal uit 1891. De heer Vermeer heeft er een hoofdstuk aan gewijd in zijn boek “het Friese jacht” op de bladzijden 47, 48 en 49. Dit schip wordt toegekend aan de scheepsbouwer E. Bloem te Antwerpen. Echter in het overzicht van werven in Antwerpen komt deze werfnaam niet voor. Waarschijnlijk een dood spoor ……..
Toen we de ons bekende ronde jachten gingen vergelijken op de vorm van de spinnegaten, vonden we een aantal hoofdvormen. Die van de Noorderling past daarmee in het rijtje schepen, waarvan we weten dat ze op de werf van Van der Zee in Joure gebouwd zijn. Maar, om slechts aan de hand van een spinnegat de bouwer te duiden ………. dat is wel een heel mager bewijs. Al heeft het er na onderzoek alle schijn van dat een spinnegat een soort handtekening van de bouwer is. (Zie verder de bijlage).
Martijn Perdijk gaf in de zoektocht naar het verleden van de Noorderling een heel andere voorzet. Tijdens een lezing op zes juli 2022 in IJlst, in de oude werfschuur van Lantinga, sprak hij met een oude ligger van de Noorderling in de hand over de vorm die het had. Naar zijn idee een vorm die voorkwam bij de Van der Zee schepen. Bij de verdere vormentaal van de Noorderling kon hij het niet plaatsen.

Natuurlijk waren er tijdens onze beschouwingen eerder momenten waarbij we vonden dat we een verwijzing zagen naar Van der Zee. We vonden dat ze in samenhang met het totale “plaatje” te weinig bewijskracht hadden. Met het spinnegat als redelijk sluitend bewijs zijn de andere waarnemingen die naar Van der Zee verwijzen ineens wel relevant.

• Zwaardbouten met ster zijn identiek aan die van de Twa Sisters. Ze zijn van ijzer in plaats van messing.
• Op de bodem zaten nog een paar originele liggers die breder in plaats van hoger waren. Een uitvoering zoals je oorspronkelijk met name bij Van der Zee zag.
• Idem met oplopende einden die meer hout vragen. Zie je alleen bij Van der Zee-schepen.
• De contourlijn van de bedelbalk is als bij alle andere Van der Zee schepen. Het snijwerk is niet als bij Van der Zee.
• Het boeisel is “vol” zoals je alleen bij Van der Zee schepen ziet. De boeiselvalling is net iets groter (32˚) dan bij andere bouwers.
• Een mastkoker die nauwelijks boven het boeisel uitsteekt.
• Een knecht die onder de boeisellijn zit.
• Oorspronkelijk stompe voorsteven, te zien op foto uit de collectie Kam
• Bijna verticale achtersteven, te zien op foto uit de collectie Kam
• Verloop van de gillingen, snijwerk en biezen, te zien op foto’s uit de collecties Six en Kam
• “Berghoutsgangen” zijn ogenschijnlijk pas gemaakt op de zeeg. Een fenomeen dat je met name bij Van der Zee schepen ziet.
• Bij Van der Zee zijn alle randen afgewerkt met kraal, passerkantje, afronding of profiel, niets is gewoon recht afgeschaafd tenzij daar een reden voor is zoals bij een voordek of buikdenningen.

Met de beschouwingen over de leeftijd en de hiervoor genoemde details in gedachten is de stap naar de werfboeken van Van der Zee niet groot. Dit betekent niet dat je daarin per definitie een sluitend bewijs vind. Van de Fjouweracht De Jonge Dirk weten we met zekerheid dat ze op de werf in Joure gebouwd is, maar in de werfboeken komt ze niet voor. Verder zijn de beschrijvingen van de verschillende kleine scheepjes, de tjotter is daar een voorbeeld van maar summier. Breedtematen worden bijvoorbeeld nauwelijks gegeven.

Wanneer de Noorderling inderdaad gebouwd is op de werf van Van der Zee, dan past dat in het beeld dat we van deze werf hebben, dat ze “booten” bouwden die van 4.40m en na een wijziging in de belastingwetgeving in 1852 met 4.80m lengte gebouwd werden langzamerhand werden de scheepjes steeds breder. Ze waren vrijgesteld van belastingen. De lengte van 4.40m werd 4.80m. De breedte werd van 1.72m gaande de tijd steeds meer. De Wilhelmina spande qua breedte met 2.50m de kroon. 

De Noorderling wijkt in zoverre af dat ze net een maatje kleiner is dan de Fjouwerachten die we van de werf van Van der Zee kennen.

Helaas bestaat er geen oude foto waarop de bedelbalk in zijn geheel te zien is. Wel zijn er foto’s waarop delen ervan te zien zijn. Het snijwerk ziet er dan verfijnder uit. In 1996 heeft Jelmer Kuipers (Fries Scheepvaartmuseum) het schip geschouwd in opdracht van de heer Vermeer. Deze beschrijft de “vissen” als “snoeken”.

- Bouwperiode:
Hoewel met de nodige slagen om de arm, immers de verwijzingen zijn niet concreet, veronderstellen wij dat de Noorderling stamt uit het laatste kwart van de 19e eeuw.

Het scheepje is echter vijf centimeter smaller. Omdat we van dit scheepje tot nu toe helemaal geen verdere informatie konden vinden plaatsen we deze eveneens op de reservebank.
Juist de opmerking dat het gemaakt is met snijwerk maakt de stap naar de Noorderling kleiner. Haar snijwerk is qua vormentaal moeilijk te plaatsen. De vissen op de bedelbalk hebben een grote overeenkomst met visachtige in het (gemeente?)wapen van Gaastmeer.

Hoewel we gezocht hebben in en om Gaastmeer hebben we in relatie tot de Noorderling geen verdere aanknopingspunten gevonden. Curieus is natuurlijk wel dat Gaastmeer tijdens ons onderzoek bij herhaling naar voren komt. Sinds Robin eigenaar is vaart ze wederom bij Gaastmeer.

Ons onderzoek richt zich nu vooral op Gaastmeer. We hopen daar ooit nog foto’s te vinden waarop de Noorderling te herkennen is. Zonder een sluitend bewijs te kunnen leveren wie werkelijk de bouwer van de Noorderling is geweest, tekent zich bij ons een af waar we een lichte voorkeur voor hebben. We vervolgen onze speurtocht.

Terwijl we bezig waren met de geschiedenis van de Noorderling zijn we en passant een nevenonderzoek begonnen naar spinnegaten. Een tijdrovende zoektocht, waarbij het resultaat er uiteindelijk mag zijn. Vrijwel alle foto’s die we vonden waren van matige kwaliteit, maar de hoofdvormen tekenden zich duidelijk af. Na inventarisatie concludeerden we vooral dat we nog eens bij alle schepen langs moeten om de spinnegaten goed te fotograferen en het onderzoek breder te maken. In het onderzoek naar de herkomst van de tjotter Noordeling hebben we voldoende vergelijkingsmateriaal gevonden.

De reden waarom we met nadruk aan het inventariseren geslagen zijn met de spinnegaten is de volgende: Bij veel ronde jachten is de plank waarin het spinnegat zit bij restauraties niet vervangen. Gewoon omdat het stuk hout waarin het spinnegat zit lang niet altijd vervangen hoefde te worden. Het was onbeschadigd en had de tijden overleefd. Omdat deze plank vaak nog origineel is mag er ook gesteld worden dat de spinnegaten meestal oorspronkelijk zijn. Vervolgens was onze conclusie dat een origineel spinnegat gezien kan worden als de handtekening van de bouwer.
Bij onze inventarisatie kwamen er een paar hoofdvormen van spinnegaten naar voren. Hierna probeer ik ze te beschrijven, een geef ik aan bij welke schepen we ze zien. Een vingerwijzing naar de bouwers van deze schepen.

Toen Robin eigenaar van de Noorderling werd wilde hij het scheepje eerst volledig doorgronden en wilde hij weten hoe ze zeilde en hoe de boot zich tot het tuig verhield en andersom. Robin heeft veel met dit tuig gezeild. In 2023 meer dan 60x. Het is hem vervolgens gelukt om dit in 2025 te evenaren. Genoeg om een zuiver oordeel over boot en tuig te kunnen geven.