Deel B Gedocumenteerde jachten per wedstrijdklasse

DNS = tijdschrift De Nederlandsche Sport, met jaargang of volgnummer
SM = Scheepvaartmuseum Amsterdam

Wilhelmina is de vermoedelijk enige bewaard gebleven klassieke houten centerboard. Wilhelmina was langdurig in eigendom bij de familie Veen. Later was de boot van Ferwerda. Het was een snelle zeiler, die op wedstrijden vaak voorin zat. Wilhelmina werd waarschijnlijk begin jaren '80 gebouwd. Het Fries scheepvaartmuseum veronderstelt dat de boot in Amsterdam is gebouwd. In het Zuiderzeemuseum is sprake van de herkomst "Momburg" Dat laatste kan een verbastering van Hamburg zijn, wat zou kunnen betekenen dat ook dit jacht door werf Heidtmann is gebouwd. Het is een gematigd ontwerp met rechte voorsteven en gestrekte lijnen. Het vertoont gelijkenis met de oude Duitse Rennjolle.
Wilhelmina werd hard gezeild. Ze werd in 1891 gemeten "met zes zakken grint". Buiten de wedstrijden had het jacht een hoge afneembare roefkap.

Ze krijgt in 1895 een nieuwe huid, en is daarna opnieuw een gerespecteerde concurrent. Over de Wilhelmina bestaat veel documentatie. Er is tot na de oorlog veel mee gezeild.
Het originele jacht staat sinds 1989 in volle glorie opgesteld in het Zuiderzeemuseum. Er zijn foto's, tekeningen en documentatie over de respectievelijke eigenaren. Het Fries Scheepvaartmuseum exposeert een mooi recent model. In het archief van de werf  Bernhard zit een tot in details gelijkend lijnenplan. Dat ontwerp is wat gestrekter, zonder aanduiding van een midzwaard.

Silvana werd in 1890 in Hamburg door de werf Heidtman gebouwd en per stoomschip in Nederland afgeleverd. Het was een sierlijk jachtje met een sterk vallende klipperboeg en gestrekte lijnen achterin. Ze had een kiel met (volgens een vermelding in DNS) 950 kilo lood. Wellicht is dat een vergissing: het lijkt nogal veel.
Fok en grootzeil waren samen 74 m2.
Eigenaar was Teves, die eerder de Tjandi bezat. In het Fries Scheepvaartmuseum hangt een mooi halfmodel van de Silvana. Er is een aantal foto's van het jachtje tijdens wedstrijden in Friesland.
loa 9.00
lwl 7.00
brd 3.00

DNS = tijdschrift De Nederlandsche Sport, met jaargang of volgnummer
SM = Scheepvaartmuseum Amsterdam

Er zijn afbeeldingen van de Nautilus in Sneek, onder meer tijdens de Sneeker Hardzeildag van 1883. Het Fries Scheepvaartmuseum bewaart de zilveren "Nautilus beker". Deze beker werd in 1890 gewonnen door de familie Schutte uit Amsterdam, met de gelijknamige centerboard, aldus het jaarboek van het Fries Scheepvaart Museum 1971-1972. Er is verwarring mogelijk met een tweede Nautilus of Nautiles, met klipperboeg.

In het archief Bernhard in het SM liggen een lijnenplan en halfmodel van de Nautiles, gedateerd op 1884. De naamgeving van het plan is cryptisch: "Nautiles, voorheen Union". Het zou blijkens bijschrift gaan om een ontwerp dat boven de waterlijn is aangepast. Van een centerboard Union is niets bekend. Het lijkt verder niet aannemelijk dat er in één van beide gevallen verwantschap is met de Nautilus die volgens overlevering dertig jaar eerder werd geïmporteerd uit de USA. De oudere Amerikaanse jachtjes hadden in de regel een aangehangen roer.

De Nautiles van het lijnenplan is een ondiepe centerboard met kajuit en klipperboeg. De kajuit heeft een rondlopende voorzijde en een achtkantig schijnlicht. De overhangen zijn kort. Het fries Scheepvaartmuseum heeft twee foto's van de Nautiles, zeilend onder fok en grootzeil. Het weinig gepiekte grootzeil heeft een korte rechte gaffel.

Johanna was een jacht van één van de Smitten. Het jacht is waarschijnlijk voor 1886 gebouwd. Er zijn foto's van de Johanna tijdens de Sneeker Hardzeildag, waarschijnlijk in 1883. ("Sneeker hardzeildag", Halbertsma Uitgever van Kampen pag 53). De volgende eigenaar was Hultzer, voorzitter van de vereniging De Amstel. De boot werd vanaf dat moment naar de vereniging vernoemd. Ze was zeer snel.
In 1887 en 1888 voerde de Amstel het veld in de klasse van 4 tot 6 ton aan. Aan die successen kwam een eind toen de Yum Yum van eigenaar Six zich in de strijd ging mengen. Ondanks verwoede pogingen van Hultzer en herhaalde refits, gedocumenteerd in DNS, kwam de Amstel daarna niet meer terug.
Er is verwarring mogelijk met een andere Johanna, eveneens van een Smit. Deze Johanna was een veel grotere kotter van 13.86 meter op de waterlijn.
los 10.20
W 8.33

Er is al een Hollondia (van Vink en Schouten) in 1886. De Hollandia is tot na 1890 een zeer succesvoljacht. Later is Veder de eigenaar. Hollandia liep aan de wind hard, harder dan Yum Yum. Voor de wind werd die voorsprong in de regel weer verspeeld. Schipper en bemanning van Hollandia werden vaak geroemd om hun kundigheid. Ze vormden een vaste verschijning voorin het veld. Hollandia heeft waarschijnlijk sterk geleken op een ontwerp van Bernhard voor een jacht van 11.35 m. Hiervan bestaan een lijnenplan en origineel halfmodel. Dit ontwerp vertoont een frappante gelijkenis met een groter Duits jacht dat is afgebeeld in Kunhardt.

Het type maakt een solide indruk, gestrekt en met minder holle lijnen en meer vrijboord dan bijvoorbeeld de nerveuze Yum Yum. In het SM ligt een fraaie foto met het opschrift "Hollandia" van een overeenkomstige centerboard tijdens wedstrijden op de Braassem. Het is niet zeker of dit de bewuste centerboard is, of dat wordt verwezen naar de organiserende vereniging van gelijke naam. Hollandia zal gezien de meting waarschijnlijk een rechte voorsteven hebben gehad.

Eigenaar was nu Six. Six was voorzitter van de KZRV en zeilde met Bangert, Ze waren begaafde zeilers. Op de pinksterwedstrijden in 1890 in Amsterdam, versloeg ze de Amstel royaal. Vanaf dat moment voerde Yum Yum het veld aan. Later dat jaar (op 28 september) werd revanche geboden in een te houden wedstrijd op de Nieuwe Waterweg. Het werd een roemruchte prestigestrijd. Er werd gevaren van Rotterdam naar Hoek van Holland en retour. De twee tijden werden opgeteld. De wedstrijd werd door De Maas georganiseerd en omkleed met een uitgebreid programma. Er was veel publiek. Yum Yum en Amstel vochten hun strijd uit in een open wedstrijd in de categorie van 4 tot 6 ton. Daarnaast waren er wedstrijden voor jachten in de andere categorieën.
Van het evenement staat een beeldend verslag in Het Sportblad en DNS van begin oktober.
Aan de wind, op de heenweg richting Hoek van Holland, werden Yum Yum en Amstel ruim voorbij gelopen door de verassend snelle Hollandia. Op de terugweg viel de beslissing en "ging Yum Yum op de van haar bekende wijze weer vliegen als een meeuw". In opgetelde tijd was Yum Yum uiteindelijk slechts 8 seconden sneller dan de Hollandia. Het verschil met de Amstel was aanzienlijk.
Ondanks het bij deze gelegenheid geringe verschil met Hollandia werd geconcludeerd dat Yum Yum onbetwist de snelste van het veld was. Hollandia kreeg veel waardering voor haar onverwacht sterke tegenstand.

In 1891 kreeg Yum Yum een loden kiel, wat haar in staat zal hebben gesteld om nog meer tuig te voeren. Er is in dat jaar correspondentie tussen Bernhard en ontwerper Van Breen over de maat van het tuig. Van Breen waarschuwt dan voor het al te driest vergroten van het tuig: "bij kalm weertje zal 't wel gaan maar één onverwachte windstoot kan soms zo'n droeve les wezen". Maar: "de keus is geheel aan uw schrandere bevarenheid en praktische ervaringen." Was getekend "Na minzaam groeten Hoogachtend Uw dienaar H.L. van Breen". Het is overigens ook mogelijk dat het hier om de voorbereiding van de beoogde opvolger Waterlelie gaat.
Bij meting van de Yum Yum in 1891 is sprake van 5 zakken ballast.
Door zilversmid Begeer werd voor de vereniging Hollandia in 1891 een "prachtige zilveren medaille" geleverd met en gedetailleerde afbeelding van de Yum Yum, en de naam van de vereniging in de rand. Wellicht is deze nog bij de vereniging Hollandia in bezit.
Yum Yum hield haar positie tot 1894. Toen liep een nieuwe jacht van stapel dat was gebouwd om haar te verslaan.
Van Yum Yum bestaan foto's, lijnenplan, bestek en wedstrijdverslagen.

Discussie: 
Vaak is de afgelopen decennia opgeschreven dat de Yum Yum een stalen centerboard was. Maar zelf heb ik daarvoor in originele bronnen nooit enige aanwijzing gevonden. Ik betwijfel of de werf in 1884 de bewerking van staal al voldoende beheerste om zo’n complexe rompvorm perfect strokend en licht genoeg te bouwen.  Op bijgaande oude foto lijkt het eerder dat de huid was opgetrokken uit latten, zoals ook de Wilhelmina in het ZZM. De Wilhelmina werd vermoedelijk bij  Heidtmann in Hamburg (“Homburg”) gebouwd. De werf  Heidtmann leverde ook andere centerboards voor Nederlandse eigenaren. Het is wat mij betreft aannemelijk dat Bernhard dezelfde bouwwijze heeft toegepast. Maar ik zal er niet om strijden. Zeker weten we zulke dingen niet. 

Het scheepje was een compromis tussen kieljacht en centerboard. Het jachtje vormt een zuivere kloon van de amerikaanse cat-boats, met ondiepe kiel en zwaard. De mast stond extreem voorin, maar voor de rechte voorsteven zorgde een lange spriet toch voor een grote voordriehoek. In het voorjaar van 1891 liet de trotse opdrachtgever de tekeningen afdrukken in DNS.
Helaas, er mankeerde van alles aan de constructie van het jacht. Na de nodige zorgen werd de boot alsnog bij Feyenoord in orde gebracht. De naam Surprise kreeg daarmee een onbedoelde betekenis. Dit was voor eigenaar van der Pot een bittere pil en na alle kinderziektes doopte hij de boot om in Rival. Een rivaal voor de snelle centerboards bleek het kottertje helaas ook al niet. Het jachtje dompte en liet zich op wedstrijden na een mislukt eerste optreden (de boegspriet brak af) nauwelijks meer zien. Een jaar later werd de Rival verkocht aan een nieuwe eigenaar. Rival was één van de laatste ontwerpen van een groot scheepsbouwer. Burgess overleed in het jaar van de twaterlating. Lijnenplan en zeilplan met beschrijving staan in DNS 465/466, 1891 Ook in het SM liggen een tuig- en lijnenplan.

De bouwer van naam was Bernhard. Zijn initiatief is terug te vinden in het werfarchief, bewaard bij Het Kromhout, onder de werktitel "Ventie-Poeh". Bernhard was er uiteraard op uit dat de kroon van de Yum Yum zou overgaan naar een ander jacht van zijn werf. Hij zal extra zijn geprikkeld door het bericht dat bij De Vink in Gouwsluis voor Baron Van Pallandt al een centerboard op stapel stond. Van Pallandt wilde met zijn nieuwe jacht "naar een beroemd Amerikaans ontwerp" de strijd aanbinden met de Yum Yum (DNS 29-7-93). En verder was er het gerucht over de "racemachine" die in Rotterdam zou worden gebouwd (Surprise, zie boven).
Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat het om dezelfde reden Bernhard zelf was die (anoniem) de prijs van 100 gulden heeft uitgeloofd, als lokker voor zijn ontwerp.
Toch vindt Bernhard voor de boot, die hij later Waterlelie noemt, geen opdrachtgever.

Uiteindelijk bouwt hij de Waterlelie in 1898 geheel voor eigen rekening. DNS vermeldt in dat jaar de tewaterlating. Bij de eerste thuiswedstrijd op het IJ is de boot echter niet succesvol. Het jacht van Van Pallandt had al vier jaar eerder de hegemonie overgenomen en stond deze niet meer af. De Waterlelie komt op het IJ op grote afstand binnen. Bij de vervolgwedstrijden een week later op de Zuiderzee geeft de Waterlelie kort na de start zelfs op. Bernhard behaalt ook later met de Waterlelie geen aansprekende successen.
De boot wordt volgens informatie van het Fries Scheepvaartmuseum verkocht aan H. Van Breemen. Bernhard zal er geen goede herinneringen aan over hebben gehouden.
In 1903 is de boot van Albert Velsink (Sneek). In 1898, 1907, 1910 en 1911 wordt deelname aan de Hardzeildag in Sneek vermeld. Het jacht komt ook uit op wedstrijden in Holland. De boot heeft dan een vaste kajuit.

De Waterlelie was naar ontwerp zeker een spectaculair jacht en buitengewoon sierlijk. De lijnen van de Yum Yum zijn in dit scheepje gecombineerd met een extreem slank voor- en achterschip met zeer grote overhangen en een sterk vallende klipperboeg. Het lijnenplan ligt in het SM.
Een showmodel in vitrine staat in depot in het Zuiderzeemuseum. Het jacht roept associaties op met een sierlijke vlinder.
Waterlelie leek snel maar helaas, ze was het niet.

DNS = tijdschrift De Nederlandsche Sport, met jaargang of volgnummer
SM = Scheepvaartmuseum Amsterdam

Nellie was een middelgrote midzwaardkotter. Nellie, in 1887 gebouwd voor Kol op de werf Bernhard, was afgeleid van het succesvolle Duitse jacht Klabautermann. Op een aantal lijnenplannen is te zien hoe het aanvankelijke ontwerp is gewijzigd. Eerst had het jacht (Nellie) een rond hek. In het Zuiderzeemuseum hangt een prachtige foto van Nellie, hard zeilend met een knik in de schoot. In 1889 werd Nellie verkocht aan Van Vloten die haar grondig liet verbouwen. Er kwam een verlengd achterschip met recht hek, een hogere kajuit en een waterkering. De naam werd Dauntless. Het Zuiderzeemuseum heeft een origineel getuigd showmodel van de Dauntless. Dauntless had een wedstrijdmaat van 11,6 ton en paste daarmee nog net in haar klasse.
LOA 14.50m
LWL 11.00m
BRD 3.92m

In het Meetregister komt een Najade van overeenkomstige afmetingen voor. Het jacht staat op naam van Gouda, een Amsterdammer. In wedstrijden speelt het jacht van Gouda geen rol van betekenis. Waarschijnlijk was het toen vooral een tourjacht.
Het Fries Scheepvaartmuseum heeft een aantal foto's van het jacht Najade van Wouda te Sneek. Deze foto's zijn waarschijnlijk van na 1900. Het kan om hetzelfde jacht gaan, de gelijkenis is groot. Wouda zeilt wel mee in wedstrijden.
Ioa 13.75
lwl 9.81
brd 3.50

DNS = tijdschrift De Nederlandsche Sport, met jaargang of volgnummer
SM = Scheepvaartmuseum Amsterdam

Het was de opzet om het wedstrijdzeilen in deze klasse in Nederland met deze impuls te stimuleren. De kotters voeren inderdaad vooraan mee in de wedstrijden. De tegenstand kwam vooral en van de eveneens uit Engeland geïmporteerde Magnolia en van de centerboard Stella.
Van de Nederlandse Fife kotters is geen afbeelding bekend.

De levering van 3 jachten uit Schotland betekende voor de Nederlandse jachtbouw ongewenste concurrentie. Dat is terug te vinden in de onderhandelingen over de opdracht voor de Stella tussen opdrachtgever Vos van Hagestein en bouwmeester Bernhard. De opdrachtgever bedong voor dezelfde prijs een aantal extra's, verwijzend naar de lagere prijs in Schotland. Volgens Bernhard maakte zijn kwaliteit het prijsverschil overigens meer dan goed.
Aangenomen mag worden dat Bernhard tenslotte onder de kostprijs leverde. Koper en verkoper kregen zo hoe dan ook wat ze wilden: een winnend schip van topkwaliteit waarmee hun naam in de boeken kwam.
Stella was een relatief breed en sterk jacht met een hoog kottertuig. Het ontwerp is afgedrukt in Het Sportblad 1890 nr 17. Het bestek is ook bewaard gebleven, met wat correspondentie. In de publicatie "Uit het album van de Zuidwesthoek" staat een afbeelding van een grote onbekende kotter in de haven van Stavoren. Dit zou de Stella kunnen zijn.
Afmetingen Stella:

DNS = tijdschrift De Nederlandsche Sport, met jaargang of volgnummer
SM = Scheepvaartmuseum Amsterdam

Johanna van L. Smit uit Scheveningen was ook een grote kotter. Ze wordt genoemd in een namenlijst in DNS in 1886, met een lwl van 13.86. Verdere gegevens ontbreken, en in het latere meetregister komt de boot niet meer voor.
In het lustrum boek 2001 van de KRZV De Maas staat een foto van een jacht Johanna van deze afmetingen: een volbloed kotter met lange overhangen en een hoog tuig.
lwl 13.86

Nevermind was besteld door Ankersmit bij de werf Heidtman. Ankersmit koos uiteindelijk voor de grotere Sirene. Het ontwerp van de Never Mind kwam hiermee vrij, het was op 11-11-1890 gereed. De opdracht wordt overgenomen door Gheel van Gildemeester.
In 1891 (DNS 469) komt de Nevermind van Van Gheel Gildemeester in Amsterdam aan. DNS vermeldt onder meer dat het jacht onder Lloyds special survey is gebouwd. Het jacht heeft zeilen van Lapthon en Ratseys, en een kiel met 6000 kg lood. Het jacht is relatief diep gebouwd, waardoor kon worden volstaan met en klein zwaard, waarvan de kast niet boven de kajuitvloer uit komt. Met de voor en achter licht oplopende kiellijn heeft de boot een licht weggesneden voor- en achterschip, wat de wendbaarheid ten goede kwam en het nat oppervlak verkleinde.
Heidtmann zou behalve de Nevermind en de Silvana ook de Sirene, Henriette Georgine en Blondine hebben gebouwd.
Originele lijnenplannen van Heidtmann (1891) + Nederlandse kopieën (1892) komen in het werfdossier Bernhard voor, SM.
Bovendien komt uit de werfboedel het identieke vitrinemodel, dat echter een oud naamkaartje heeft "Zwerver gebouwd door Bernhard in 1892 voor Kol." Van de bouw van een dergelijk jacht door Bernhard voor Kol is in DNS 1891/1895 echter geen spoor terug te vinden. Blijkbaar is het kaartje een vergissing, of was de wens de vader van de gedachte. Lijnenplannen en zeilplan van de Never Mind liggen in het SM.

los 18.49
lwl 13.96

Miage was een Vlaamse yawl, in 1887 Antwerpen op de werf Royers gebouwd voor baron de Vinck de Winnezeele uit dezelfde stad. Miage was een lange, slanke en ondiepe centerboard, met een extreem lange overhang achter. Het sierlijke jacht doet denken aan de Never Mind, maar dan langer en minder diep.
Miage werd verschillende keren gemeten en verscheen regelmatig op wedstrijden, ook in Nederland.
De wedstrijdmaat van Miage was vrijwel gelijk aan die van de Sirene. Het jacht zal een kleine 20 meter lang zijn geweest.

Er zijn een lijnenplan en foto's van het jacht op de werf en voor de kant bij Meursing. Meursing was een pionier in stalen schepen en jachten. De werf zou later in verval raken en (in 1916) door Bernhard worden overgenomen.

De onbekende grote kotter "in Groningen", afgebeeld op een ansichtkaart in het Fries Scheepvaartmuseum is waarschijnlijk onderstaand jacht.
LOS 20.00m