Scheepstype: Schokker

De laatste echte schokker, de UK 110, deel uitmakend van de vloot van het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen, ging helaas ook verloren. Het schip werd gebouwd op de werf van Fledderus te Kuinre, in 1883. Het werd geleverd naar Urk, D. Kaptein was de eerste eigenaar. Men viste op de Zuiderzee met de wonderkuil op haring en ansjovis. In 1950 werd het schip gekocht door C. de Wijn te Oudeschild (Texel) en door hem gerestaureerd. Bij deze restauratie werd het achterschip vernieuwd, waarna het schip aan het Zuiderzeemuseum werd overgedaan. In 1955 werd het onder leiding van de bekwame scheepsdeskundige M. de Jonge vrijwel geheel opnieuw betengeld, dat wil zeggen de slechte naden werden opengehakt en ingevoegd met op maat gestoken eikehouten latten of 'tengels'. Dit was de beste manier om het schip drijvende te houden, zonder in al te hoge kosten te vervallen. De Vollenhover schuit of 'bons', die tot het museumbezit heeft behoord, werd, eveneens in 1883, te Kampen gebouwd, en wij mogen aannemen, dat dergelijke schepen ook op het werfje te Vollenhove op stapel werden gezet. Te Elburg en ook wel elders werden deze schuiten 'bons' genoemd. De bons van het Zuiderzeemuseum moest in 1958 helaas worden gesloopt.

Bronnen en beschrijvingen

Volgens Van Dale is een schokker een klein vissersvaartuig, oorspronkelijk van het eiland Schokland, met een oplopend, vooruitstekend voorschip met balkvormige steven, een achterover hellende mast, een gaffelzeil en een stagfok.
Dit is niet zo'n slechte definitie, al zou er bij kunnen staan, dat de schepen van eikehout werden gebouwd, en dat niet onomstotelijk vaststaat, dat zij oorspronkelijk van het eiland Schokland komen. Zeker is, dat dit type, met zijn varianten, vooral aan de Oostwal van de Zuiderzee voorkwam, en dat ook de vloot van het voormalige eiland Schokland vele schokkers telde. Deze werden zo'n goede honderd jaar geleden meestal met de naam 'schuit' of `visschuit' aangeduid. Het is zelfs eigenlijk niet bewezen, dat de naam schokker is afgeleid van Schokland. Men kan bijvoorbeeld ook denken aan het oud-Nederlandse woord `scholken' voor op en neer gaan op een onstuimige zee. Een goede `scholker' zou dus een schip kunnen zijn, dat de opeenvolgende golfbewegingen op een prettige manier 'opvangt'. Het is een bekend feit onder de vissers dat de schokker dit inderdaad doet (of deed, moet ik eigenlijk zeggen); op een botter bijvoorbeeld heeft men veel meer last van buiswater dan op een schokker. `Scholker' laat zich dan gemakkelijk verbasteren tot 'schokker', met een taalkundig eigenlijk juist tegenovergestelde betekenis. Waar Van Dale het heeft over een 'vooruitstekend' voorschip zal hij bedoelen, dat het voorschip veel overhang heeft in verband met de vrij sterke helling van de zware stevenbalk. (Tussen haakjes zou ik hier de verleidelijke hypotese willen plaatsen, dat veel scheepsbenamingen hun oorsprong zouden kunnen vinden in de weerstand, die de schepen van het water ondervinden. Men denke dan niet alleen aan het woord schokker, doch ook aan bons (= harde slag), pluut (pletten = hevig slaan), botter (botten = weerkaatsen, vergelijk botsen), bom en zelfs kof (kof, gof = hevige slag). Deze eventuele toevalligheid is toch te curieus om haar niet te signaleren, al ben ik mij er volkomen van bewust, dat deze poging tot woord-etymologie door deskundigen zou moeten worden ter hand genomen. Benamingen als punter, snikke, blazer, boeier lijken wel meer op het uiterlijk van het schip af te gaan. De vaak voorkomende uitgang zou erop kunnen duiden, dat men het schip zag als iets levends, als een persoonlijkheid. Doch wij vervolgen nu ons relaas over de schokker!)

Wij hebben ons licht trachten op te steken in het Zeemanswoordenboek van Mr. J. van Lennep, dat van 1856 dateert. Van Lennep vermeldt het woord 'schokker' in het geheel niet. Ja toch! Als men zo inconsequent is, om bij 'botter' te kijken, dan staat daar:
«Botter, z.n.m. - Een vaartuig met één mast en aan zijn ronden, Botten (met hoofdletter) boeg, zijn naam ontleenende; doch van achteren als een schokker gebouwd». Hier komt het woord schokker dus te voorschijn en het is ongetwijfeld onjuist geweest, het woord niet in de eigenlijke woordenlijst op te nemen. Maar ja - Van Lennep kan niet meer ter verantwoording worden geroepen. G.C.E. Crone geeft in zijn 'Nederlandsche jachten, binnenschepen, visschersvaartuigen en daarmee verwante kleine zeeschepen 1650-1900', verschenen in 1926, als voornaamste karakteristiek van de schokker de zware voorsteven en het invallende boord. Hij voegt eraan toe : «Het schip is platbodem, heeft een bun en is van ongeveer gelijke inrichting als de botter». Er wordt een foto gereproduceerd van een model van de `Vollenhovensche schokker' VN166, aanwezig in het Maritiem Museum Prins Hendrik te Rotterdam.

In het bekende 'Schepen die voorbijgaan' vinden wij ten aanzien van de schokker een aantal nader gepreciseerde kenmerken zoals die toen blijkbaar vrij algemeen werden aanvaard. Wij citeren: «De schokker moet beschouwd worden als het oudste type van Zuiderzee-visschers-vaartuig. Het oefent ook wel op de Noordzee de visscherij uit. Ook de schokker staat op het lijstje van de Hollandsche schepen, die zullen verdwijnen. De droogmaking der Zuiderzee zal wellicht dit proces nog wat verhaasten. Oorspronkelijk is de schokker, zooals de naam aangeeft, van Schokland afkomstig; de tegenwoordige exemplaren hooren meest op Urk thuis. Sommige hebben een respectabelen ouderdom. Zij hebben een plat vlak van geringe breedte en worden geroemd als goede 'waakzame' schepen. De voorsteven is recht als bij de hoogaars, doch zwaarder, en minder overhangend. Ernaast is een smallere valsche voorsteven aangebracht, en tusschen beide wordt een dreg gevaren.» De aangegeven uiterlijke kenmerken zijn wellicht niet helemaal volledig, maar juist en kunnen nog heden ten dage geverifieerd worden. De stelling, dat de schokker het oudste type is, wordt niet nader toegelicht, en de opvatting, dat de naam van Schokland is afgeleid, wordt blijkbaar als iets vanzelfsprekends gevoeld. Toch zal het zaak zijn, op deze punten wat dieper in te gaan, omdat ons inzicht niet zo zeer op intuïtie dient te berusten, dan wel op de feiten.
Inderdaad heeft de droogmaking der Zuiderzee de schokker doen verdwijnen. Er bestaat thans, zoals gezegd, geen enkel exemplaar meer.
P.J. V. M. Sopers geeft in zijn bekende 'Schepen die verdwijnen' een beschrijving van een Vollenhovense schokker, een klein type, dat hij ziet als een ontwikkelingsfase naar het uiteindelijke grote schokkertype. Deze kleine schokkers werden ook wel Vollenhovense 'schuiten' of bonzen genoemd. Sopers ziet als uitgangspunt de typisch Overijsselse platbodemrechtstevens van de binnenwateren. Om zee te kunnen bouwen moesten deze zwaarder uitgevoerd. Als aanknopingspunt geeft hij het lancetvormige vlak. Hij schrijft aan het slot van zijn beschouwing: «Dit vlak behield men. Om de benoodigde breedte te krijgen werd het neerboord sterk uitgezet, waardoor men een dwarsdoorsnede kreeg, die eenig is in den Nederlandschen scheepsbouw. De puntige einden van mijn exemplaar zijn ook karakteristiek. Het zegel van Stavoren van 1415 zou als staving voor deze veronderstelling kunnen dienen; de rechte, vallende stevens doen nog het meest aan den schokker denken, als men het schip vergelijkt met de tot voor korten tijd nog bestaande exemplaren. Het platboomde schip is hier altijd inheemsch geweest, getuige sommige oude vondsten. Ook de geschiedenis maakt er al gewag van, dat tijdens Alfred, den grooten koning van Engeland (849-901), onderscheid gemaakt werd tusschen het Friesche en het Deensche schip. Als schepengroep heeft het type zich mijns inziens het beste in Overijssel en Zuid-Drente weten te handhaven».
Het probleem dat Sopers hier stelt, namelijk de historische ontwikkeling van het schokkertype, is belangrijk; zijn conclusie is interessant, doch naar onze mening op verschillende punten aanvechtbaar. Belangwekkend is zeker, dat hij het vroeg-vijftiende eeuwse stadszegel van Staveren er bij haalt en op onmiskenbare overeenkomsten wijst. Als hij zegt, dat het platboomde schip hier altijd inheems is geweest, is dat mijns inziens van weinig betekenis. De boomstamkano's zijn ook inheems geweest, evenals de rondgebouwde schepen. Men moet wel degelijk stellen: in die periode en in dat gebied. Nu was dat voor Sopers heel moeilijk; voor ons is het gemakkelijker, omdat het onderzoek zich voornamelijk uitstrekt over een gebied, dat onlangs is drooggelegd, namelijk de Noordoostpolder. En inderdaad heeft men hier voor het merendeel `schokkerachtige' of `punterachtige' schepen in de bodem gevonden. Men kan wel veilig stellen, dat het type in dit gebied gedurende de laatste vier eeuwen gebruikelijk was. Als Sopers zegt, dat ten tijde van Koning Alfred onderscheid wordt gemaakt tussen het Friese en het Deense schip, zal daarbij moeten worden vermeld in welk opzicht. Hij suggereert hierbij dat het platbodemschip typisch Fries zou zijn. Wij wagen het, dit te betwijfelen, daar in Friesland juist altijd veel rond is gebouwd, en de typische platbodempuntertjes in heel Noord-Duitsland voorkwamen. Men zie hiervoor `Deutsche Bauern- und Fischerboote', door Walter Mitzka (Heidelberg 1933). Dit is voornamelijk het oude gebied Niedersachsen, en ook bij ons worden Overijssel en Zuid-Drenthe tot het Saksische woongebied gerekend. Als wij het type dus naar de grote bevolkingsgroepen zouden moeten herleiden, dan zouden wij juist zeggen: Saksisch. Drs H. Halbertsma te Amersfoort heeft mij erop gewezen, dat Sopers waarschijnlijk wel de `Annales Lindis-farnenses' op het oog had, waarin op een bepaalde plaats sprake is van `snaccas', die tegen de Denen (Vikings) werden uitgerust en door Friezen waren bemand. Hij stelt, dat dit typisch Friese, smalle en scherpe roeischepen waren. Deze scherpe schepen kan men eventueel als voorlopers zien van de latere Friese snikken, die weer in verschillende varianten zijn voorgekomen. Deze snikken hebben wel een rechte stevenbalk, maar vertonen toch niet de typische schokker-kenmerken.

Wat zegt het handboek der zeevisserij? Daarvoor moeten wij naar Duitsland: 'Handbuch der Seefischerei Nordeuropas' ; Band VII: 'Die Seefischerei der westeuropaischen Under' ; Heft 2: 'Die Niederliindische Seefischerei'. Dit laatste 'Heft' werd geschreven door Dr. J.J. Tesch en J. de Veen (Stuttgart, 1933). Zij zeggen onder meer (vrije vertaling uit het Duits): «Met welke vaartuigen de vissers van de Zuidkust (van de Zuiderzee) vroeger (bedoeld wordt in de zestiende en zeventiende eeuw) visten, is niet meer vast te stellen. Het zullen echter in overeenstemming met de plaatselijke omstandigheden zeker platbodemschepen zonder kiel, maar van zwaarden voorzien, zijn geweest. Het type was zeer waarschijnlijk de 'schuit', die op ondiep water in gebruik was en een grote stabiliteit bezat. De vissers van Overijssel bezaten een schip, dat wij later onder de naam 'schokker' terugvinden, en welke naam waarschijnlijk van het toen nog bewoonde eiland Schokland valt af te leiden. Het type werd ook `Vollenhover schuit' genaamd. De Gelderlanders noemden hun overnaads gebouwd vaartuig later `pluur of `pluie, waaruit de 'bons' is ontstaan.»
Hierbij zouden wij het volgende willen opmerken:

1. Terecht wordt de veronderstelde naamsafleiding van het woord schokker als een waarschijnlijkheid, niet als een zekerheid, gezien.
2. Is de pluut wel typisch Gelders, of is het een oude tussenfase, die in Gelderland langer gehandhaafd bleef dan elders ?
3. Wat is het verschil tussen een `Vollenhover schuit' of schokker en een 'bons' ? Hebben zij wel een verschillende afkomst?

E. van Konijnenburg (`Der Schiffbau seit seiner Entstehung', 1906) geeft nog een belangrijk kenmerk van de schokker, dat, behalve als het ware terloops bij Crone, nog niet ter sprake kwam. Hij zegt: «Oberhalb der Berghedzer springt der Rump stark zurueck.» En inderdaad, het sterke invallen der boorden boven het berghout is zeker opvallend te noemen. Verder geeft hij onder meer nog op, dat de lengte van zijn schip 16.1 meter bedraagt en de breedte 4.48 meter. Vroeger (wanneer ?) bouwde men ook overnaadse schokkers; tegenwoordig zijn ze glad, zegt hij.
Als vergelijkingsobjecten haalt hij de haringschuit aan, alsmede de punter. «De haringschuit kan als een grote punter of als een kleine schokker met minder hoog boord worden beschouwd.» Het is derhalve niet verwonderlijk, dat Van Konijnenburg deze drie typen tot dezelfde 'familie' rekent.

Onjuistheden in de literatuur

In de voorgaande paragraaf is reeds enige malen gebleken, dat bepaalde passages in de 'schokker-literatuur' voor tegenspraak vatbaar zijn. Dit verschijnsel is ernstiger, dan het zich aanvankelijk liet aanzien. Wat zegt Van Konijnenburg bijvoorbeeld van de Vollenhover schuiten, bonzen en pluten?
Het eerste type vermeldt hij in het geheel niet; wellicht mogen wij aannemen dat hij dit type ziet als een verkleinde uitgave van de schokker. Het vreemde is echter dat Van Konijnenburg de bons en de pluut wel noemt, en nog wel onder het hoofd `De botter'. Daar staat namelijk: «Ausser der Form des Kubboots findet man diesen Typ (namelijk de botter) als Volendammer Kwacken, Bonse und sowie in Maassluis als 'Platje van Maassluis'.»
Dit is, naar het ons voorkomt, volkomen onjuist. Toevalligerwijze ontbreken in het boek van Van Konijnenburg zowel een afbeelding van de bons als van de pluut; waren deze aanwezig, dan zou men bemerken, dat dit scherpe rechtstevens zijn, in tegenstelling tot de ronde, volgebouwde kromstevens als botter, kubboot, kwak en platje! Dat uit een en ander verwarring kan ontstaan is duidelijk. Merkwaardig is ook, dat de befaamde schepenkenner G.C.E. Crone zich op dit terrein evenmin thuisvoelt! Op bladzijde 171 van zijn 'Onze schepen in de Gouden Eeuw' (1943; tweede druk) deelt hij mede: «In 1857 waren op Urk 125 à 130 schuiten die men bonzen noemde (bon = bun), blijkbaar een plaatselijk bottermodel.» Crone kende de bons als type dus in het geheel niet! Bovendien is zijn naamsafleiding aanvechtbaar. Op Urk spreekt men namelijk helemaal niet van bun, nog minder van 'bon', maar van 'reum' ; dat men oudtijds van 'bon' gesproken zou hebben, komt mij onwaarschijnlijk voor. Bovendien zou het vreemd zijn om, uitgaande van 'bon', er de naam van een schip van te maken door er de letter s aan toe te voegen. Iets dergelijks moet toch ook enige zin hebben! Men zou, en misschien met meer recht, kunnen stellen, dat bons afgeleid zou kunnen zijn van het woord bons in de betekenis van slag of stoot (zie hiervoor) of van het Latijnse 'pons' = planken-brug, loopplank, en dergelijke, hoewel een en ander toch niet te bewijzen valt.
Nog minder geloven wij de stellig uitgesproken bewering van Ernst Petrich (in de gids van het Heimatmuseum te Leer, 1953), dat het woord 'Emspuente' (Eemspunter) van de Romeinen afstamt. Want, zegt hij, «Puente leitet sich aus dem lateinischen Wort 'pons' ab.»
`Plinte' of punters zullen genoemd zijn naar het puntige karakter van voor- en achtersteven; ik geloof niet dat wij daaraan behoeven te twijfelen. De overgang van 'pons' naar 'bons' ligt meer voor de hand, is eigenlijk nauwelijks een overgang te noemen, maar is niettemin volstrekt onbewijsbaar. Van Konijnenburg verwijt de zeventiende eeuwse auteurs Witsen en Van IJk, dat zij in hun werken de schokkers niet noemen (bladzijde 103 van Band I van het eerdergenoemde werk). Hij zegt: «Ofschoon zij in die tijd bestonden, want er zijn tekeningen van op de draagbaren van de gereformeerde kerk van Workum uit plm. 1600.» In Band n van hetzelfde boek geeft hij een aantal foto's van de beschilderde zijkanten van deze schippers-gildebaren, waarop men enige schokkerachtige typen kan ontwaren. Hij 'bewijst' op deze wijze, dat de schokker al een heel oud type is, dat reeds ± 1600 voorkwam. Sopers, in zijn 'Schepen die verdwijnen', spreekt van 'de' lijkbaar van Workum, anno 1600, waarop een schokker zou voorkomen. De draagbaren (lijkbaren), waarom het hier gaat, bevatten geschilderde voorstellingen en bijbelteksten. De manier van schilderen is echter negentiende eeuws, en het voor de bijbelteksten gebruikte lettertype is vrijwel modern.

Bij een onderzoek ter plaatste bleek mij, dat de baren zich niet in de Gereformeerde, doch in de Ned. Hervormde kerk bevinden. Ik vond een schippersbaar uit 1805, waarop dit jaartal duidelijk was aangegeven, een grootschippersbaar uit 1806 en een kinderbaar uit 1806, beide eveneens met jaartal-vermelding. Op deze gilde-draagbaren komen inderdaad kleine, schokkerachtige vaartuigen voor, maar niet eens zo bijzonder overtuigend. Weliswaar worden op deze baren ook zeventiende eeuwse schepen afgebeeld, doch dit was een gewoonte, die men na 1700 nog heel lang heeft behouden, eigenlijk tot op de huidige dag toe. Men mag zich daardoor niet laten misleiden. Dit is ook onnodig, daar de jaartallen een duidelijke taal spreken en de toegepaste manier van schilderen bepaald niet zeventiende eeuws aandoet. De overige aanwezige baren zijn toevallig allemaal wat ouder; de oudste, die van de edelsmeden, dateert van 1756.
Er blijft dus geen schaduw van bewijs over. Dat er vóór 1800 schokkers bestonden, wisten we al, bijvoorbeeld van een prent van Groenewegen uit een serie van 1791. Deze serie, geletterd F, heet `Verscheide soorten Hollandse vaartuigen', 6de Catern, en de schokker, die voorkomt als nummer F8, heeft hier een sprietzeil en een druilmastje. (Sopers is ook hier weer niet helemaal juist als hij zegt dat de prent van 1789 dateert.)
Eenzelfde soort schokker ziet men op het fraaie, uit 1861 daterende Makkumer bord, dat zich in het Friese Scheepvaartmuseum te Sneek bevindt. Alleen het sprietzeil is hier veranderd in een gaffelzeil; een iets modernere versie zou men kunnen zeggen. Het afgebeelde schip hoorde in Moddergat thuis en werd daar 'aak' genoemd; een tegenwoordige aak ziet er natuurlijk heel anders uit. Maar de spraakverwarring op scheepstechnisch gebied is nu eenmaal groot en leidt uiteraard wel eens tot vergissingen.

De voornaamste kenmerken

Het was ongebruikelijk om bij het bouwen van kleine of grote schokkers tekeningen te gebruiken. Men had in de schuur houten mallen klaarstaan voor de verschillende inhouten en verder had men de maten in een zakboekje. Achteraf werden in de werf-boeken ook nog wel eens de maten opgeschreven.
De thans bestaande tekeningen zijn dus opmetingstekeningen van een bepaald schip of ontwerptekeningen, die ongeveer een bepaalde bouwtraditie volgen. De laatste categorie is voor het historisch onderzoek uiteraard zonder enige waarde. Wanneer men de voornaamste karakteristieke trekken in het oog wil houden komt men tot de volgende opstelling:

1. rechte, vallende steven, rechthoekig in doorsnede
2. schijnsteven met ankerrol (snoes) en dreg; kluiverboomring
3. invallende boorden boven het berghout
4. met een benedenwaartse ronding verlopende beretanden
5. rechte vallende achtersteven
6. terugkomende rug van het roer
7. zwaar berghout, grootste omtrek van het schip
8. smal, lancetvormig bodemvlak
9. breed uitstaande neerboorden (`geerden')
10. geheel glad gebouwd (vroeger ook overnaads)
11. veel zware spanten, oplangers en leggers
12. achterschip vaak gepiekt gebouwd
13. bun, bestaande uit deken en trog
14. oplopend voordek
15. achterover hellende steekmast
16. gaffelzeil, stagfok, kluiver, (broodwinner)
17. smalle zwaarden.

Over de rechte, vallende steven is nog iets meer te zeggen. In de eerste plaats is deze steven niet volkomen recht, maar zodanig bewerkt dat hij een lichte ronding vertoont. De schijnsteven of klamp, met de ankerrol of -schijf, bevindt zich meestal aan stuurboord; de kluiverboomring aan bakboord. De smeedijzeren ring komt samen in een bout, die door beide stevens steekt en dus tevens de as vormt van de ankerschijf.
Crone schrijft in zijn 'Nederlandsche jachten, binnenschepen, enz.' over het model van de VN166, een 'schokker van Vollenhove', dat de aan dit model voorkomende «breed uitlopende steven eene bijzonderheid der Vollenhovensche schokkers zou kunnen zijn.» Bedoeld wordt een steven, die aan het boveneinde zowel dikker als breder wordt, zodat een soort vierkante knots ontstaat.
Sopers heeft echter een dergelijk scheepje heel precies opgemeten en vond dit kenmerk niet (bladzijde 106 van zijn 'Schepen die verdwijnen'). Het merkwaardige is, dat er ook een model bestaat van een Noordzeeschokker (met doorlopende dekken), dat eveneens zo'n knotsvormige steven vertoont. Het bevindt zich eveneens in het Scheepvaartmuseum te Rotterdam. Beide modellen dateren van ± 1830, zodat men zou kunnen overwegen, of deze bijzonderheid niet meer een tijdsverschijnsel was dan een 'geografisch' verschijnsel. Bij de latere schokkers wordt deze extra-zware stevenkop niet meer opgemerkt.
Een tweede onderdeel dat onze bijzondere aandacht verdient is het roer. Bij de grote schokkers komt de rug van het roer 'terug', dat wil zeggen de achterzijde van het roer helt naar binnen, tot bijna evenwijdig met de achtersteven. Het bovenblad van het roer is hierdoor minder breed dan men zou verwachten. Bij de kleinere, Vollenhovense schokker (lengte 10 à 11 meter) loopt de rug van het roer altijd vrijwel recht naar beneden, maakt dus een hoek van 90 graden met de waterspiegel. Dit is ongetwijfeld een interessant verschil.
In de derde plaats de 'piek'. Bij vele insiders bestond de mening, dat de grote schokkers altijd gepiekt zouden zijn geweest en de kleinere niet.
Deze stelling is echter niet houdbaar gebleken. Inderdaad is de grote schokker van het Zuiderzee-museum vrij sterk gepiekt, te beginnen bij het achterschot van de bun tot aan de achtersteven. Vele modellen van grote schokkers blijken echter duidelijk niet-gepiekt te zijn gebouwd. Zo zijn de modellen van de Noordzeeschokkers van het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen en van het Maritiem Museum te Rotterdam, beide kenbaar aan de doorlopende dekken, duidelijk niet-gepiekt. Modellen van de kleinere schokker zijn ook vaak niet-gepiekt, doch het staat wel vast dat de schokkertjes van bijvoorbeeld Van Aller te Hasselt alle wel gepiekt waren. Dit schrijft bijvoorbeeld Sopers, en ik heb dit ook elders kunnen constateren, zoals in de volgende paragraaf zal blijken.
De schokkers hebben niet alleen dienst gedaan als vissersschuiten, hoewel dat uiteraard hun voornaamste bestemming was. Het Maritiem Museum 'Prins Hendrik' te Rotterdam heeft een fraai model van een zogenaamde reddingschokker. In de negentiende eeuw werden namelijk enkele schokkers gebruikt bij het reddingwezen op de Nederlandse kust. Het schip, waarnaar het model is gemaakt, werd in 1872 gebouwd op de werf 'Rotterdams Welvaren' te Rotterdam. Het was ongeveer 18 meter lang.
Schokkers zijn ook in gebruik geweest bij het loodswezen en bij de zogenaamde torpedodienst van de marine. Het onderhavige schip was in 1916 nog in gebruik bij die torpedodienst. Hetzelfde museum bezit ook een steendruk door P. Blommers, naar C. C. Kannemans, waarop voorkomt de `schokker-loodsafhaler' van Brouwershaven, bezig een redding te verrichten. De prent is gedateerd 1852. Een en ander bewijst wel heel duidelijk, dat de van de Zuiderzee afkomstige schokker in de vorige eeuw in geheel ons land werd erkend en geprezen als een veilig, handelbaar en waakzaam schip. In zijn genre was dit oude type van een onovertroffen zeewaardigheid, voor zover men dit begrip bij kleinere zeilschepen mag hanteren. Interessant is in dit verband wel, dat het Tweede Regiment Genietroepen, en wel de Vaar- en Duikschool, over een stalen schokker van 18,5 meter lengte beschikte als oefenschip (Zie De Waterkampioen, 1951, 474.), thans als jacht gebruikt.

Een schokkerjacht (Ir. H. Vreedenburg)

In 1955 ontwierp Ir. H. Vreedenburgh voor eigen gebruik een stalen schokkerjacht, daarbij uitgaande van de Vollenhovense schokker of schuit uit het midden van de negentiende eeuw, waarvan de tekeningen in het boek van Sopers gepubliceerd zijn. Dit schip, de 'Albatros', werd in 1956 gebouwd op de werf van H.F. Boxce in Ter Aar. In 1960 werd door dezelfde werf een tweede schip volgens dit ontwerp opgeleverd, later zijn ze ook op andere werven gebouwd. De tekeningen voor het eerste schip werden opgenomen in de Waterkampioen van april 1956, pagina 216 en volgende. Aan het begeleidend artikel ontlenen wij het volgende:
«Teneinde niet voor onaangename verrassingen te komen, heb ik vrij uitgebreide berekeningen gemaakt betreffende de zeileigenschappen. Zo maakte ik een volledige stabiliteitsberekening tot 90 graden helling, waarbij een zwaartepuntsberekening in hoogte nodig was. Het zwaartepunt in lengte werd ten behoeve van de trim natuurlijk eveneens bepaald. Het berekenen van het zwaartepunt in hoogte is een werkje, dat weliswaar tijd kost, maar dat zo nuttig is, dat ik het een ieder zou willen aanraden, die een platbodemjacht ontwerpt, want het kan veel onaangenaamheden besparen. Het is nu eenmaal zo, dat onze vissersschepen geen opbouwen hadden en dek slechts voor een gedeelte, doch veelal wel een bun, die als ballast fungeerde. Het is dan ook een feit, dat het verbouwen van bijvoorbeeld een Staverse jol de stabiliteit en daarmee de zeileigenschappen slechter maakt. Bij botters en dergelijke grote schepen valt het minder op, omdat zij van huis uit relatief minder zeil voeren dan een jacht.
Completeert men de zwaartepunts-berekening met die van het metacenter, dan is daarmee de meta-center-hoogte bepaald; en voor de beoordeling van de stabiliteit tot circa 30 graden helling en daarmee van de zeileigenschappen is dit wel voldoende.

Aan de hand van een publicatie van Van Aken en Rösingh over 'Sleepproef-resultaten met Zeiljachten' (Schip en Werf 1948) maakte ik een schatting van de weerstand. Hierbij overwoog ik, dat weliswaar mijn scheepsvorm wat minder gunstig is dan van de onderzochte scherpe jachten, die slanker zijn, maar dat anderzijds het nat oppervlak van kieljachten en daarmee de wrijvingsweerstand weer groter is. Vooral bij grotere snelheden zijn de verschillen tussen de diverse jachten trouwens vrij klein. Aan de hand van een andere publicatie van Rösingh 'Snelheidsbepaling van zeilschepen' (Schip en Werf 1942) berekende ik vervolgens de snelheid aan de wind, de hellingshoeken afhankelijk van de windsnelheid en de gewenste langsscheepse afstand van zeilpunt en lateraal punt. Ik ben wel benieuwd in hoever de werkelijkheid met de berekening zal overeenstemmen, daar de studie van Rösingh betrekking heeft op J-klasse jachten. De verwachting is dat bij windkracht 3 aan de wind een snelheid van negen kilometer /uur bereikt zal worden met een helling van 15 graden. >Bij deze berekening gaat men uit van de evenwichtstoestand tussen de aërodynamische krachten, die op het zeil werken, en de hydrodynamische krachten op het onderwaterschip. Van beide zijn de grootte en de aangrijpingspunten afhankelijk van de relatieve stand ten opzichte van de windrichting resp. vaartrichting uit proeven in de sleeptank en windtunnel te bepalen. Hierbij moet opgemerkt worden, dat de aangrijpingspunten meestal niet samenvallen met het 'zeilpunt' en het `lateraal punt', zoals deze gewoonlijk worden berekend. Het zou te ver voeren hier deze berekeningswijze gedetailleerd uiteen te zetten.

Na vijf seizoenen met zijn schip te hebben gevaren, wist de ontwerper nog het volgende mede te delen.
«Elk nieuw ontwerp brengt risico's mee en zeker geldt dit voor een scheepstype als dit, waar voorbeelden ontbreken. Welnu, de resultaten beantwoorden geheel aan de verwachtingen. De schokker `Albatros' is een plezierig schip gebleken met prima zeileigenschappen. De constructie, geheel gelast en met een vlak van 25 milimeter waarop geen wrangen zijn aangebracht, maakte het mogelijk volledige stahoogte te bereiken. Daar ook het dek en de opbouw van staal zijn, is het schip potdicht en altijd droog.
Ofschoon slechts een kleine motor werd ingebouwd, namelijk een Penta twee cilinder, die normaal circa 10 PK levert, bedraagt de snelheid 11 à 12 kilometer per uur. Zeilend is het schip bijzonder handzaam en met goed weer alleen te zeilen. Daarbij wordt dan de kleine fok gevaren, die op een overloop geschoot is.
Aan de wind heb ik op het IJsselmeer het roer soms wel een half uur los kunnen laten. Alleen bij harde, ruime wind wordt er van de roerganger enige inspanning vereist.
De stabiliteit bleek goed overeen te komen met de berekening, doch de indruk bestaat, dat de snelheid onder zeil wel wat lager ligt. Dit is te wijten aan de invloed van de golven. Overigens is het merkwaardig hoeveel prettiger de bewegingen zijn op de Waddenzee dan op het IJsselmeer en dan speciaal de Hoornse Hop. De resultaten in diverse wedstrijden toonden wel aan, dat de schokker onder de platbodems een snel schip is.

De tuigage is in de loop der jaren aanzienlijk vereenvoudigd en komt nu geheel overeen met die van vissersschepen. Dus bijvoorbeeld slechts één val voor het grootzeil en een enkele schoot aan de botterfok zonder blokken. Verder worden de zwaardvallen zonder talies gevaren. In tegenstelling tot de vissersschepen is de mast strijkbaar gemaakt, daar dit in ons bruggenrijke land nu eenmaal noodzakelijk is. Van een contragewicht werd afgezien, omdat dit teveel overlast zou veroorzaken in het vooronder.
Voor het tweede schip zijn slechts enkele wijzigingen aangebracht. Onder andere kwam de mast 20 centimeter achterlijker te staan, waardoor het zeilplan wat meer werd aangepast aan de vissersschepen. Verder werd het roer boven water wat slanker gemaakt.»
De afgedrukte tekeningen zijn die van het tweede schip, 'Zeevolen' genaamd. Opvallend is het ontbreken van de traditionele kluiver.