De Scheepstypes in het Stamboek Ronde en Platbodemjachten

Dirk Huizinga heeft de afgelopen jaren studie gemaakt van de scheepvaart in Friesland tussen 1880 en 1960 en over het leven langs de Oostwal van de Zuiderzee in dezelfde periode en daarover publiceert hij regelmatig. In zijn laatste publicatie 'Lemsteraken voor de recreatie' heeft hij onderzoek gedaan naar het ontstaan van het scheepstype Lemsteraak en schrijft daarin over scheepstypen in zijn algemeenheid:

Rond 1900 was men vanuit de houtbouw gewend dat ieder schip vanuit een basisidee ook zijn eigen vorm had. Alle schepen hadden een eigen karakter, omdat de vormen slechts globaal waren vastgelegd. Pas met de bouw van ijzeren schepen werd uniformiteit vanzelfsprekend, omdat er noodzakelijk van tekening moest worden gewerkt. Het was in die tijd ook heel gebruikelijk dat schepen van een bepaalde bouwer in een bepaalde plaats een eigen naam kregen, alsof het bij iedere bouwer en iedere streek om een eigen scheepstype handelde. Die naamgeving kon in de loop der jaren ook zomaar weer veranderen. De Vollenhovense bollen van Jan Kroese uit Vollenhove werden door de scheepsbouwer zelf ‘visaken’ genoemd, maar uiteindelijk werd hun naam ‘Vollenhovense bol’.

..... In de loop der eeuwen namen de schepen voortdurend in afmeting toe en evolueerden zij in vorm en bouwwijze als gevolg van onderlinge beïnvloeding. Andere factoren speelden eveneens een rol. zoals de uitvinding van het stevenroer dat een betere besturing van grotere schepen mogelijk maakte. De uitvinding van het buskruit en het gebruik van geschut aan boord van schepen had tot gevolg dat deze daaraan werden aangepast. Aanvankelijk speelde het in gebruik nemen van klein geschut nauwelijks een rol. maar stilaan moest men toch schikkingen gaan treffen om het toenemende belang van dit nieuwe wapen op te vangen. Behalve voor de zware stukken zelf had men ook meer ruimte nodig voor de ammunitie de kanonniers en de grotere hoeveelheid leeftocht. De invoering van het kompas en de betere kennis van de zee werkten de vergroting van schepen onrechtstreeks in de hand. Men ging grotere reizen ondernemen, waarvoor men grotere schepen ging bouwen. Met de karveelbouw werd deze groei technisch mogelijk en kwam men de beperkingen van de overnaadse bouwwijze te boven .....

De populariteit van de diverse in het Stamboek opgenomen en beschreven scheepstypes, kun je duidelijk aflezen uit de aantallen vastgelegde schepen. Om dit zichtbaar te maken, hebben we een een aantal grafieken samengesteld uit de schepenlijst van 21 oktober 2021. In deze grafieken hebben we die scheeptypes opgenomen, die na de oprichting van de SSRP in 1955 als jacht populair zijn geworden.
In de Schepenlijst hebben we 2462 mogelijk nog bestaande en varende schepen van deze populaire scheepstypes bekeken. Daarnaast hebben we ook de bouwjaren van de 2609 individuele schepen van alle in het Stamboek voorkomende scheepstypes geteld en onderzocht hoeveel ontwerpers bij de bouw betrokken waren.

Wij gaan er vanuit dat er een totale vloot van ruim 5000 Ronde en Platbodem schepen bestaat op dit moment. Het is grofweg het dubbele van de nu in onze Schepenlijst vastgelegde schepen. Het aantal van 5000 wil zeker niet zeggen, dat die ook nog een varend/zeilend leven hebben. Dat geldt dus ook voor een deel van de schepen in de Schepenlijst (ruim 930 "actief", we kennen de eigenaar dus).

Onderscheid tussen de ex-beroepsschepen en de schepen direct gebouwd voor het plezier.
Van de 2609 onderzochte schepen zijn er 861 gebouwd voor of in 1955, het jaar waarin aan het eind de SSRP is opgericht.
Van deze 861 schepen zijn er 171 direct voor "het plezier" gebouwd en 590 voor "het beroep" en later in gebruik genomen (en voor een groot deel verbouwd) als plezierjacht.
Van de 590 ex-beroepsschepen zijn er op dit moment nog 180 "actief", dus ze bestaan nog en we kennen de eigenaar. Van de 171 plezierjachten zijn er nog 155 "actief". Waarschijnlijk "denken" de eigenaren van deze schepen ook meer in de Behoudssfeer.

Ontwerpers
We hebben het totale aantal van 2609 schepen ook naar ontwerper (vroeger was de scheepsbouwer ook de ontwerper) gerangschikt. De voorzichtige conclusie is dat er na er de oprichting van de SSRP en de hausse aan nieuwbouwschepen erna, er een enorme verschraling aan types en de ontwerpen daarvan is ontstaan. Met kop en schouders steekt ontwerper J.K. Gipon er boven uit. Dus je mag stellen dat hij medeverantwoordelijk is voor een belangrijk beeld wat de tegenwoordige wereld van een "oud-Nederlands" scheepstype heeft in jachtuitvoering. 34 Ontwerpers zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van bijna 1600 schepen in de Schepenlijst!

Naarmate de belangstelling groter werd nam ook de behoefte toe om zich te onderscheiden. Jachtontwerpers stortten zich op de ‘nieuwe’ markt en zochten mogelijkheden hun ontwerpen sneller, comfortabeler en betaalbaarder te maken. Ook de moderne ontwikkelingen op het gebied van het jachtzeilen misten hun uitwerking niet. Om te voorkomen dat deze trends zouden resulteren in al te zeer afwijkende ontwerpen en uitvoeringen en om de authenticiteit van het beeld te waarborgen, werden de criteria voortdurend aangescherpt.
Zo ontstond in de loop der jaren een onsamenhangende verzameling voorschriften en bepalingen, die niet altijd een aanwijsbare historische basis hebben, maar ook een reflectie zijn van de met de tijd veranderende opinies van beleidsmakers en bewakers van het Stamboek.

Ook de behoudswereld is continu aan verandering onderhevig. Sinds de toenemende waardering van het varend erfgoed sinds de jaren 1980, en de sinds begin 21e eeuw uitgesproken bemoeienis van de overheid (o.a. opname van mobiel erfgoed in de monumentenwet) is de behoefte ontstaan de schepen te identificeren als cultureel erfgoed. Daarmee wordt de basis gelegd voor een ander soort waardering, niet alleen op basis van verschijningsvorm, maar vanuit een veel breder perspectief, waarbij de ontwikkeling van een scheepstype en de geschiedenis van een schip als uitgangspunt worden gehanteerd.

Om aan die ontwikkeling tegemoet te komen is een systeem ontwikkeld waarbij allereerst de historische ontwikkeling van een scheepstype wordt beschreven. Vervolgens worden de kenmerken van het bewuste type gedefinieerd op basis van onderzoek van historische bronnen. Die worden weergegeven op een tijdlijn, waarin de relevante maatschappelijke en historische gebeurtenissen worden weergegeven, wanneer ze hebben plaatsgehad en welk effect ze hebben gehad op de ontwikkeling van het type. Zo ontstaat een dynamische verzameling kenmerken, aan de hand waarvan de uiterlijke verschijningsvorm van een schip in de tijd kan worden geplaatst. Tot slot wordt de geschiedenis van het individuele schip beschreven, waarbij die aspecten en kenmerken worden belicht die het mogelijk maken het schip te plaatsen op de tijdlijn. Eventuele afwijkingen van de basis kenmerken kan dan worden vertaald in de mate van authenticiteit van het schip.