Scheepstype: Zeeuwse schouw

"Toen ik in 1943 leerling-modelbouwer van Maurice Seghers (1883-1959) werd en belangstelling kreeg voor Zeeuwse vissersschepen, ervoer ik dat men de vaartuigen - hoogaarzen, hengsten e.a. benoemde naar hun thuishaven: TH, VLI, ARM, YE, VE, GRA, BZ, enz.
Een vaartuig met TH werd steevast een Tholense of Thoolse schouw of hoogaars genoemd. Welke dan de eigen kenmerken van die schepen waren, bleef in het duister. Omdat ze het registratiemerk TH voerden ging men er vanuit dat de schepen daar vandaan kwamen, er gebouwd waren en er hun thuishaven hadden. Een schouw met Pl was een schouw van Philippine, geen Philippiense schouw, want die kende men niet. Anderen hadden het over een Bergense of Bergse schouw (BZ), wat dat dan ook zijn kon. Het is een feit dat Maurice Seghers ook niet alles over schouwen wist. Maar het weinige dat men toen wist, kwam van hem want niemand had zich daar mee bezig gehouden.
Gaandeweg heb ik ervaren dat de opvatting over schouwen niet strookte met de werkelijkheid. Een TH-schouw is niet noodzakelijk in Tholen gebouwd en dat geldt ook voor de andere schepen. Maurice Seghers was in de eerste plaats kunstschilder en de historische en technische facetten kwamen op de tweede plaats. Vooral over het laatste bestond nauwelijks literatuur.
 
Wat ik over schouwen weet, is afkomstig van Maurice Seghers en van de documentatie en de informatie die ik verzamelde. Zelf heb ik maar één echte schouw opgemeten en in plan gebracht: de BZ 1(thuishaven Bergen op Zoom; red.). Andere schouwachtige vaartuigen heb ik eveneens opgemeten en/of gefotografeerd, maar er geen plan van getekend. Ik betwijfel of ik alle in die tijd nog bestaande schouwen heb gezien.
In de bekende werfboeken wordt een schouw hoogst zeldzaam aangetroffen. In een lijst (1873-1924) van de werf "Moed en Trouw" van Verras te Paal, staat niet één schouw vermeld. De lijst is echter niet volstrekt volledig. In 1912 werd er blijkbaar wel een schouw gebouwd en nog ééntje in 1935. Mag men deze twee vaartuigen Paalse schouw noemen? In het werfboek van de werf J.F. De Klerk te Kruispolder (1882-1960) werd in 1911 één vaartuig model schouw gebouwd en worden een aantal schouwen of schouwtypen (boten) vermeld waar reparatiewerk aan uitgevoerd werd. Wie kan zeggen of en wanneer welke schepen er ooit op de reparatiewerf van Van der Velpen in Philippine zijn gebouwd? Bij Meerman in Arnemuiden zijn nogal wat schietschouwen te water gelaten, zijn dit dan Arnemuidense schouwen?"
Tot zover de brief van Van Beylen.

Geschiedenis

De schouw is een heel oud scheepstype, waarvan de naam al in de 13e eeuw opduikt in het Reglement voor de scheepvaart op het Zwin uit 1252. Dan heet het nog een scoude. Of we het dan hebben over eenzelfde model als wat we er tegenwoordig onder verstaan is niet meer te achterhalen. Er zijn geen afbeeldingen van bekend. Opvallend is dat tot het einde van de 17e eeuw op tekeningen en schilderijen nauwelijks knik-spant schepen zijn afgebeeld, kennelijk werd er op de rivieren en in Zeeland vooral met ronde schepen gevaren. (Red JPL: Of betekent het dat de schilders en tekenaars in die tijd de ronde schepen mooier vonden om af te beelden?) Pas tegen 1700 verschijnen er kleine bootjes die met enige fantasie op schouwen lijken. Mogelijk waren de mosselscheepjes, waarvan Smallegange in zijn Cronyk van Zeeland (1700) spreekt en die die vanuit Tholen op mosselen visten, ook schouwen? In de Hollandse tol registers komen schouwen al in de tweede helft van de 16e eeuw regelmatig voor. Het waren eenvoudige, trage, maar goedkoop te bouwen schepen met een groot laadvermogen. Vermoedelijk daarom zijn ze eeuwen lang in gebruik gebleven, in de Delta voornamelijk in de oostelijke, meer beschutte wateren. Zo blijkt uit de registers van in 1875 uitgegeven visserij consenten (Zeeuws Archief) dat de meerderheid van de 48 geregistreerde schouwen in Tholen (12) en Bergen op Zoom (24) thuis hoorden.

De schouw is in de loop van de 19e eeuw geleidelijk vervangen door andere scheepstypen, zoals blijkt uit een overzicht van de in Tholen uitgegeven akten van Consent. Uit een totaal overzicht van de uitgegeven consenten is op te maken dat vanaf het midden van de 19e eeuw de schouwen toenemend werden vervangen door hoogaarzen. In de rest van Zeeland was de hoogaars altijd al dominant, op korte afstand gevolgd door de hengst. Hoewel de overgang naar andere scheepstypen in heel Zeeland het geval was, is dit het duidelijkst gedemonstreerd in de registers van Tholen en Bergen op Zoom in de grafiek hierboven.

Van Beylen vervolgt:
"Al deze vraagtekens zijn misschien te beantwoorden indien eens een grondig historisch onderzoek naar de geschiedenis van deze vaartuigen zou worden ondernomen. Of dat onderzoek enig licht zou werpen op het onderscheid tussen de schouwtypen, is moeilijk te voorspellen. Zonder twijfel hebben meerdere varianten van schouwen bestaan. De criteria voor het typeren van deze vaartuigen zijn nooit in een tekening vastgelegd en een eigentijds model, zoals dat van F. Van de Gool berg (Pl14, in de verzameling van het MAS te Antwerpen; red.), vormt een rariteit. Eigentijdse plans (Red JPL: tekeningen) waarvan de kenmerken van de verscheiden typen zouden kunnen worden afgelezen, zijn niet bekend, noch halfmodellen, noch voldoende gedetailleerde afbeeldingen."

De brief gaat verder met een zeer uitgebreide discussie over wat hij wel en niet heeft gezien en/of opgemeten, en de vele vraagtekens die daarbij opkomen. Maar uiteindelijk is er maar één conclusie: als er al verschillende typen schouwen in Zeeland zijn geweest, is het door het ontbreken van constructieve gegevens, en omdat er veel twijfel bestaat over de herkomst en de bouwwijze, niet meer mogelijk om die te benoemen.

"De Zeeuwse schouw is dus een typenaam. De nadere aanduiding Thoolse-, Phippiense- of Bergense schouw is ongefundeerd. Het enige definieerbare subtype is de Lemmerschouw omdat deze een aanwijsbaar ander achterschip heeft (Lemmerkont)."

Uit verdere verloop van de brief zijn de volgende eigenschappen van de schouw te distilleren:
De Zeeuwse schouwen hebben een aantal kenmerken gemeen: het zijn allemaal schepen met een vlakke bodem, die naar voor (altijd) en achter (soms) eindigt in een heve, die voor breder is dan achter. Verder werden schouwen gebouwd met twee, dan wel drie boorden onder het berghout. Van Beylen wijt dit aan de beschikbaarheid van voldoende breed hout, en concludeert dat de modellen met twee gangen vermoedelijk de oudste zijn.
Sommige schouwen hebben een valse voorsteven. Van Beylen noemt een schouw die hij vond in de haven van Boekhoute, die veel weg had van een Friese schouw met spiegel en voorbord, maar het is niet bekend waar ze gebouwd was, en of het daarom een Boekhouts type vertegenwoordigde.
De TH7 had drie gangen onder het berghout, de kont was gebouwd met een dwarse klos en een heve. De schouw Pl14 was gebouwd met een klos aan het voor- en aan het achterschip, net zoals de Bergse schouw BZ1 (zoals opgemeten en getekend door Van Beylen).
Schouwen met een lemmerkont zijn vermoedelijk ontstaan omstreeks 1900 toen men hoogaarzen en hengsten met een lemmerkont begon te bouwen.
Constructief en waar het betreft indeling komen de schouwen overeen met de hoogaars. Het boeisel wordt op de bovenste huidgang gelegd en het berghout op de onderkant van het boeisel. Bij de schouw met twee boorden onder het berghout ligt het berghout iets lager dan bij de schouw met drie boorden. Daardoor is bij het eerste type het boeisel wat breder dan bij het tweede. Over het rechte deel van het vlak, loopt het berghout voor het grootste deel zo goed als evenwijdig met het vlak. Ter hoogte van het begin van de voor- en achterheve loopt het berghout in een vlakkere bocht naar respectievelijk de kop- en kontklos. De scheg stak aan de achterkant dieper dan het vlak. Zodoende vormde deze een bescherming voor het vissende roer, dat van aan de scheg naar achteren een nog dieper stekende kromming had.
De schouw heeft geen kielbalk.
Bij sommige schouwen, onder meer bij de Pl14 en de TH7, heeft het potdeksel aan het voor- en achterschip een gilling. Naast het ruim is het boeisel verlaagd om praktische reden. Daar werden de mosselen geladen en gelost en een lager boeisel maakte dit werk gemakkelijk. Deze inrichting was een kenmerk van deze schouwen.

Tijdens de winter reünie van de SSRP in 1997 te Muiden luidde de conclusie dat:
"...uit het betoog van de heer Van Beylen spoedig duidelijk werd, waarom hij als titel van zijn voordracht "De schouwen van Zeeland" had gekozen: Er is in dat verband sprake van verschillende typen platbodem vaartuigen met als enige overeenkomst, dat de historische gegevens over herkomst, ontstaanswijze en gebruik van deze vaartuigen uitermate schaars en weinig concreet zijn. Ze waren klein in aantal en in betekenis steeds overvleugeld door de hoogaarzen en de hengsten. Duidelijk is het wel dat er in Zeeland houten schouwen hebben rondgevaren, die in vorm en uitvoering zijn te onderscheiden, maar we waren te laat om vast te leggen wat de oorsprong en de gedachte achter dit type schip was. Enkel de lemmerschouw is duidelijk te onderscheiden als type binnen de klasse Zeeuwse schouwen. Ieder onderscheid tussen Philippiense, Thoolse en Bergse schouwen berust niet op historische gegevens. De meer recent gebouwde "Tholense" schouwen met een rechte achterspiegel, zoals bekend bij de Friese schouwen, dienen als niet authentiek Zeeuws te worden beschouwd".
In de huidige criteria van het Stamboek is van de Zeeuwse schouw niets meer terug te vinden.

Nog bestaande Zeeuwse schouwen

• De veerschouw Elisabeth (SSRP plaquette 284), gebouwd in 1907 bij De Klerk in Kruispolderhaven.
• De mosselschouw Nieuwe Zorg, Pl67 (SSRP plaquette 188), gebouwd in 1924 bij P. Verras in Paal.
• De Else Maria (de voormalige Pl68) (SSRP plaquette 1044). Volgens het Stamboek gebouwd door P. Verras in Paal in 1936. De staat van het schip is onbekend.

• De Orisande (SSRP plaquette 1436), gebouwd rond 1890 bij Verras.
• De Luctor et Emergo (SSRP plaquette 2303), gebouwd in 1902 bij Van Wezel in Bruinisse. De laatste heeft een spiegeltje dat de achterheve afsluit, vermoedelijk houdt dit verband met de werkzaamheden. Dit is vergelijkbaar met de achterspiegel van de botboot, een Hollandse boot met achterspiegel, waarbij het kortere en daardoor bredere achterschip het uitvieren van de netten makkelijker maakte.