Subtype Skûtsje

Het andere uiterste is om alles maar goed te vinden. De 'Encyclopedie van Friesland' rekende in 1958 schepen van 20 tot 60(!) ton draagvermogen tot de skûtsjes. Die 60 ton staat ook in het SKS-jubileumboek uit 1995. Aan het jaarlijkse skûtsjesilen van de Sintrale Kommisje Skûtsjesilen (SKS) deed tot in 1962 wel de 54 ton metende 'Hoop doet Leven' van Jan Brouwer mee, en tot 1948 de bolle 'Rust na Arbeid' van Willem Brouwer.
De beide skûtsje-organisaties SKS en IFKS hebben jaren met het definitieprobleem geworsteld. Vijftig ton is wel zo ongeveer hun grens. De toegestane 'lengte over alles' is bij de SKS wat scherper gesteld dan bij de jongere IFKS (minder dan 20 meter). De breedte moet bij beide organisaties binnen de vier meter blijven.
Deze beperkingen zijn min of meer willekeurig bepaald aan de hand van wat zich in de praktijk aandiende. In de jaren vijftig werden boltjalken nog probleemloos ingeschreven. Ook schepen van meer dan vijftig ton deden en doen aan de wedstrijden mee. Maar ze geven wel geregeld aanleiding tot het commentaar: 'Dit binne eins gjin skûtsjes'. Vooral wijlen Siete Meeter, bij leven schipper van het Bolswarder skátsje, was strikt in deze dingen. Voor hem lag de grens tussen een schip en een skûtsje in de maten van de Oudebildtdijkstervaart besloten. In de Wegwijzer voor de Binnenscheepvaart uit 1930 was daar een maximum van dertig ton aangegeven. Alles wat groter was, moest volgens deze onvergetelijke Meeter 'skûte' of 'tsjalk' genoemd worden. Het had geen recht op de verkleiningsuitgang. Grasduinend in oudere Friese publicaties over schepen en het schippersleven heb ik voor 1900 tevergeefs gezocht om de benaming skûtsje voor ijzeren schepen. In het houten tijdperk dook het woord pas op in 1869, in een aantekening van de Grouster theoloog en taal- en volkskundige Joost Hiddes Halbertsma.

6.2 Skûte en schuit

Wiebe Venema (1875-1935) groeide als schipperskind op in De Knipe. 'Mijn ouders en voorouders waren modder- en mestschippers in Friesland', schrijft hij. Take voer vroeger, toen het spoor er nog niet was, vanuit Heerenveen met koeien naar Sneek en Leeuwarden. Dat was soms een zwaar leven, want weer of geen weer, ze moesten op tijd varen. (...) Zoals pake mij wel eens verteld heeft, had hij als jongen altijd op schuiten (schûten) gevaren met turf en koeien op Amsterdam.'
Venema maakte onderscheid tussen het zestien ton metende 'turfskip' van zijn ouders en de zeewaardige 'schûte' waar zijn pake als 'jongkeardel' op had gevaren. Over net zo'n 'schoete' schreef Korreles Harkes Landmeeter. Ook dat was een redelijk zeewaardig schip, dat met fok en kluiver was getuigd.*
Een 'skilte' was kennelijk een tjalkschip van vijftig tot tachtig ton, zoals ze in het begin van de negentiende eeuw bij honderden tussen Fryslán en Holland voeren. Dit type werd in kranten en notariële akten in de achttiende en begin negentiende eeuw `hekschuite' of `schuite' genoemd. In provinciale overzichten van de Friese scheepsbouwproductie wordt het niet apart genoemd. Wel werd naast kofschepen, snikkeschepen, pramen en boten melding gemaakt van 'tjalken'. De grote, van 40 ton of meer, waren de zeewaardige hek-tjalken. Maar er werden ook middelgrote tjalken gebouwd van rond de 20 ton, en kleine van tien ton.
'Schuiten', wat toch de letterlijke vertaling van skûten is, vindt men in de Friese provinciale verslagen uit de negentiende eeuw alleen als 'visschuit' of 'trekschuit'. Toch werden in de negentiende eeuw in Koninklijke Besluiten schuiten naast schepen en boten genoemd. Het begrip duidde een apart type aan dat buiten de categorie 'schepen' viel; de trek- en veerschuiten vielen hieronder.
Schipper en hellingbaas hadden belang bij precieze aanduidingen als ze overeenkomsten sloten. In Fryslân stelden ze in het Fries gemaakte afspraken in hun beste Nederlands op schrift, of ze pasten zich aan bij gangbare benamingen. De 'omtaling' verliep soms moeizaam. Het Fries schemert door de Nederlandse teksten van het midden van de negentiende eeuw in de werfboeken. 'Ripperasie' , 'notisje van scheepen', 'spikkers', 'pik', 'sweerden', 'een got in mostbank', 'rieswaarings', 'knies', 'met lukken en romboom', en, bij het verduidelijken van de identiteit van ene Van Berkum uit Workum: 'Poedekont'. En in bestekken van Eeltje Holtrop van der Zee werd 'helmhout' opgeschreven als 'hellenhout'.
In die gebrekkige tweetaligheid begrijpen we de samenstellingen 'schuiteschip' en, later, 'schuitscheepje', wat al heel dicht tegen schuitje of skûtsje aan zit. De Drachtster beurtvaarder en hardzeiler Rein Greelts Zijlstra bood in 1833 zo'n 'schuiteschip' uit de hand te koop aan 'met zeil en treil en touwwerk'. Het was 15 el en 6 palm lang (volgens de oude betekenis van deze maten 11,688 m., volgens de nieuwe 15,60 meter).
Waardoor onderscheidde dit schuiteschip zich van kof en tjalkschepen? Van Dale omschrijft schuit in zijn jongste editie als 'betrekkelijk klein, eenvoudig gebouwd vaartuig, m.n. voor de binnenwateren en meest voor vervoer van massagoederen.' Als synoniem wordt 'praam' gegeven. Het Friese equivalent skûte komt volgens de Fryske Akademy pas in een geschrift uit 1829 voor het eerst voor. Dit is niet verwonderlijk, want er werd in de eeuwen daarvoor erg weinig Fries meer geschreven. De voor het Grut Frysk Wurdboek gegeven betekenis 'tjalkachtig schip' is wel heel algemeen, maar daarom misschien wel de meest juiste, al had er wel 'groot' bij mogen staan.
Dat het Friese skûte veel oudere papieren heeft, blijkt uit veel samenstellingen. Het 'skûte-hûs' was de bouwloods op de scheepshelling, de werkplaats waar schepen onder dak werden gemaakt. In archieven komt al vroeg in de achttiende eeuw 'schuythuys' voor. Zo'n 'skûtehûs' was wat anders dan een 'skiphûs', waar jachten in worden (en werden) gevaren om ze tegen regen en zon te beschermen.
Volgens Postma werd de kinderen in de oude tijd wijsgemaakt dat zij door 'de skûteboer' waren gebracht. Deze mythische figuur is met ooievaar, bloemkool of 'poppestien' (Burgum) te vergelijken. De benaming 'skûteboer' voor schipper vond Postma verkeerd, want 'in boer op in skûte is net op syn plak'. Met die opmerking bewees hij dat voor hem de negentiende eeuw voltooid verleden tijd was.
'Skûteboer' of 'schuiteboer' was geen raar woord. Het kwam in 1811 als geslachtsnaam in de burgerlijke stand. Na de Tweede Wereldoorlog stonden er nog negen personen met deze naam in de bevolkingsregisters van drie Friese gemeenten ingeschreven. Dat was wel minder frequent maar eigenlijk niks vreemder dan Barkmeijer, de scheepsbouwers familie die we nog zullen tegenkomen. Ter nagedachtenis aan deze vaklieden heeft K. van der SCHUIT in 2000 een jubileumboek geschreven.
Scheepsbouwers noemden zich van oudsher 'skûtmakkers', in Nederlandstalige geschriften schuitmakers of schuite(n)makers. In de quotisatielijsten uit 1749, die de grondslag vormden voor de belastingheffing, werden tientallen 'meester schuitemakers' genoemd. Die benaming heeft zeer oude papieren.
In het duizelingwekkend overzicht 'De Friese Scheepsbouwers' van Sicco van Albada zien we in 1511 in Bolsward de 'scutemaker' Laes. Reyn was hier in 1539 'scutmaker', Albert werd in datzelfde jaar als 'schuytmaker' aangeduid. Het Nederduits van de nieuwe Saksische heersers streek als het ware over het oude Fries heen. Voor de zestiende eeuw halverwege was, heetten deze gildemeesters overal in dit gewest (Meester) Schuyt- of Schuitmaker. Die beroepsaanduiding werd in de zeventiende eeuw overvleugeld door (Mr.) 'scheepstimmerman', hoewel de 'schuitmakers' tot laat in de achttiende eeuw in archiefstukken vermeld werden.
Sommige van deze nijvere ambachtslieden heetten 'Schuitema', Schuitemaker' of 'Schuitmaker'. (In Echtenerbrug verdroogde dat geslacht tot een meubelmakers familie, die zich met enig succes in kerkbanken specialiseerde). Schippersfamilies stonden als 'Van der Schuit' ingeschreven.

6.4 Een verkleinwoord

Met de groei van de binnenvaart in de achttiende en negentiende eeuw werden voor ondiep binnenwater vele soorten kleine schepen gebouwd, die hun grotere evenknie op open zee hadden. Er waren tjalken van tien en van tachtig ton, pramen van zes en van veertig. Eeltsje Teerdzes Holtrop bouwde een 'kofke' om te 'vaaren in de bueert van Egten op Sneek met aneks aller' (varen in de beurt ... annex alles) voor 750 (gulden).'
Ook bij andere hellingbazen vinden we verscheidene 'kofkes' of 'kofkjens'. Er waren gespecialiseerde 'praamkemakers', de betere vaklieden bouwden fraaie 'boeierkes' en de nederigste producten van een werf waren 'bootjes'. Het ligt voor de hand dat de verkleiningen tsjalkje en kofke zich doorzetten in skûtsje bij schepen die vooral snel waren en geleken op de zeewaardige skûte.
Maar het verkleinwoord was in 1860 voor een moddervaarder op binnenwater geen positieve aanduiding meer, ook omdat dieper vaarwater het gebruik van grotere binnenschepen mogelijk maakte. In het begin van deze overgang op zwaarder vervoer twijfelden scheepsbouwers nog tussen 'praam', 'schuit', 'schuiteschip', 'schip' en 'tjalkschip' voor schepen van vergelijkbaar bestek, terwijl Haike Pieters van der Werff in Drachten de aanduiding 'schuitje' gebruikte voor een flink, 1.20 meter diep binnenschip.
Een praam was zo'n compleet vaartuig met opboeisel niet. Met tjalken was het gezien de geringere holte en gestrekter uitvoering met boorden niet goed te vergelijken. Omdat het een mengvorm van tjalkschip, schuiteschip en praamschip was, zullen schippers en bouwers voor het nieuwe type goed zeilende dekschepen teruggevallen zijn op het aloude 'skip'. Dit woord kwam al in het oud-Fries, oud-Saksisch, oud-Noors en gothisch voor en verwijst mogelijk naar het uithollen (skibit) van een boomstam.
Maar per streek bleven er verschillen. In Earnewâld, waar vissers en rietsnijders de ondiepe en nauwe wateren met kleine pramen, aken en boten bevoeren, had skûte de betekenis van groter schip voor de binnenvaart. Onder die aanduiding nodigde de zeilvereniging 'Eendracht maakt Macht' ze in 1871 uit om mee te doen aan wedstrijden. In 1874 werd daarbij vermeld 'met uitzondering van boterschepen', waaruit blijkt dat ook kleine scheepjes in deze omgeving tot de skáten werden gerekend.
Bootjesmensen van het kleine water hadden nu eenmaal een andere beleving van klein en groot dan Harlingers, Lemsters, Workumers en Makkumers, die dagelijks met zeevaarders te maken hadden.
De ijzerbouw, een volgende slag in de vernieuwing, deed zich vanaf het midden van de jaren 1880 voor. In een jaar of dertig werden deze vaartuigen ongeveer zo groot als de skûten van Venema en Landmeeter. Ze verdienden de stoere benaming roefschip ter onderscheiding van de 'dekskippen'. Toen degradeerden ze, door de opkomst van grotere klippers en motorschepen, op hun beurt naar de klasse der kleinere schepen. Alles is immers betrekkelijk. Het schip dat schipperskinderen in 1880 als groot ervoeren, was in 1925 klein geworden. Want: 'der farre no wol grutte skûten fan fier oer de 100 tûne', schreef Postma in 1935.
De hardzeilwedstrijden waren sindsdien ook geen normale data meer op de evenementenkalender, maar min of meer kunstmatig in stand gehouden attracties met een hoog nostalgiegehalte. Dat vond zijn bekroning met de vorming van een speciale Grouster `skûtsjekommisje' in het crisisjaar 1929. Aan die antieke naamgeving zal de invloed van de Frysksinnige en historisch belangstellende Grousters als dokter Schouwstra en master De Jong niet vreemd zijn geweest. Vanaf dat jaar schoof het nieuwe woord skûtsjesilen over de traditie heen.
Tegenwoordig bepalen organisaties en commerciële charterbedrijven in reglement en reclamefolder de definities. Skûtsjes zijn schepen die door de SKS en de IFKS voor hun competities worden geaccepteerd, of door de eigenaar zo worden genoemd. Skûten bestaan in het spraakgebruik niet meer. Alleen in een nostalgische bui zal iemand met Fries-puristische aanvechtingen het oude woord nog in de mond nemen.