Scheepstype Staverse jol

Het juiste bouwjaar van beide jollen is niet bekend, wèl echter wanneer de jol van Zeldenrust werd gesloopt. Dat was 1916-17. Daarbij bleek, dat de kiel eerst laag was geweest, maar later hoger was gemaakt om - volgens de eigenaar - de zeilcapaciteiten te verhogen.

Met de ansjovisvisserij werd in die dagen dik geld verdiend. Iedereen wilde eraan meedoen: viszouters werden reders, boeren kochten een schip en lieten er arbeiders mee vissen; tjalkschippers en binnenschippers bleven niet achter, en op een gegeven ogenblik had zelfs de dorpsveldwachter een tjottertje met netten in zee! Het jaar 1890 was een topjaar en tot ongeveer 1900 bleven de inkomsten goed. De inmiddels machinaal gebreide netten werden groter, zodat voor het stouwen daarvan tezamen met het touwwerk, de dreggen, de stenen en de vis meer ruimte nodig was. De schepen werden dus groter, tot 22 voet, de mast ging naar voren terwijl een ijzeren botteloef werd geplaatst en er een kluiverboom bij kwam om een kluiver te kunnen voeren. En zo'n complete jol kostte in 1896 niet meer dan f 500.-.
In die jaren had Stavoren ruim vijftig jollen en de aangrenzende gemeente Hemelumer Oldephaert ongeveer negentig, verdeeld over de dorpen Warns, Molkwerum, Koudum en Laaxum.

Natuurlijk was Strikwerda niet in staat al deze schepen te bouwen, maar ook Roosjen in Stavoren en vooral Wildschut in Gaastmeer gingen zich op deze jol toeleggen, terwijl eveneens in Workum, Hindelopen en zelfs in Balk in die tijd jollen werden gebouwd. De boten die in Gaastmeer werden gebouwd, waren voller en in de kop dikker dan die uit Stavoren. De vorm van de spiegel verschilt daardoor eveneens en is bij de jollen uit Gaastmeer duidelijker hartvormig. In Stavoren werd een hoge ronde roerkop en in Gaastmeer een lagere, langere roerkop gemaakt. De jollen uit Gaastmeer hebben dikwijls een zetboord, terwijl de brede huidgangen enigszins hoekig tegen elkaar aansluiten. Sommige jollen hadden slemphouten (stevenknieën). Er is evenwel een zodanige variatie, dat de juiste kenmerken voor een bepaalde plaats moeilijk scherp zijn aan te geven. In zekere zin zou men kunnen zeggen, dat bij de in Stavoren gebouwde schepen de jolvorm nog te herkennen is, terwijl bij die uit Gaastmeer vormen voorkomen, die aan een 'skûtsje' doen denken. De jollen afkomstig uit Hindelopen en Workum kwamen vrijwel overeen met de door Wildschut gebouwde schepen. Na 1900 werden de inkomsten uit de ansjovisvisserij steeds minder en ging ook de vloot achteruit. De werkelijke beroepsvissers bleven over, hun grote schepen waren 'op', ze sleepten niet meer op haring of bot, maar visten ook op haring met staand want. De jol werd ook voor dit werk gebruikt; ook tijdens het ruwe voorjaar. Daarom liet men schepen bouwen tot 24 voet - een enkele zelfs nog groter, waarbij voor de mast een vaste plecht met vooronder kwam. Daarvóór was met het oog op het overnachten wel een los voordek, een zogenaamde blaasbalg of tent, gebruikt dat met een schotje omhoog werd gezet. Bij vele visboten en ook bij tjotters en Friese jachten wordt dezelfde constructie toegepast. In de zomermaanden - slechte tijd voor de beroepsvisser - werden de jollen gebruikt bij het steenzetten aan de glooiing der zeedijken, waar omstreeks de eeuwwisseling de palen werden vervangen door stenen.

De kleine ansjovisjollen voerden een spriettuig met kleine fok, die op de steven gevaren werd. De grotere jollen kregen een bezaantuig, bestaande uit grootzeil met rechte gaffel en losse broek, een stagfok die gewoonlijk op een ongeveer 40 centimeter lange, ijzeren botteloef wordt gevaren en een kluiver op een kluiverboom.

De stabiliteit van een Staverse jol is groot. Dit komt niet alleen door de grote breedte, maar ook doordat deze breedte voor en achter de mast goeddeels behouden blijft. Dit is duidelijk te zien aan het verloop van de waterlijn, die van de voorsteven direct breed uitloopt en deze breedte over het grootste deel van de lengte van de boot behoudt, om dan met een korte, maar goed gevormde kromming naar de achtersteven te eindigen. Daarbij komt dat door de buikige vorm van de spanten, waarbij de grootste ronding van de kimmen juist op de waterlijn ligt, de stabiliteit bij geringe helling nog toeneemt. Bij een grote helling zal de jol echter sterk gaan afdrijven, doordat de kiel achter de ondergedompelde kim komt te liggen en daardoor onvoldoende zijdelingse weerstand biedt. De kiel is immers wel lang, maar ook laag en steekt gewoonlijk slechts omstreeks een halve meter. De lange kiel heeft anderzijds het voordeel dat de Staverse jol in hol water goed op het roer ligt en rechtuit blijft varen, doch een nadeel is dan weer dat de jol daardoor moeilijk draait en bij slepen de neiging heeft sterk te gaan gieren.⁷¹

Aantekeningen

69 Zie over de Zuiderzee-visserij Boonenburg De Zuiderzee, p. 39 e.v.

70 De omstandigheid dat ook bij Medemblik op ansjovis werd gevist, verklaart misschien dat in 1899 in Alkmaar een Staverse jol werd gebouwd (die thans nog in de vaart is).

71 Zie over de Staverse jol ook de Waterkampioen 1953, p. 275 e.v.; 1957, p. 45 e.v.

Misschien wordt men zich nog het best van het grote en snelle verlies bewust als men literatuur raadpleegt die wegens haar betrekkelijk recent karakter in de ogen van de echte historicus geen genade kan vinden. Want wat valt er nu bijvoorbeeld te leren uit een in 1905 uitgegeven rapport „De Zuiderzee-visscherij", vrucht van een onderzoek door een speciale commissie en bij Brill in Leiden verschenen in een „Verzameling van rapporten, uitgegeven door de Zuiderzee-Vereeniging" (deel I) ? Inderdaad betreft het hier geen zeldzaam handschrift, uit het stof der archieven te voorschijn getoverd, doch een antikwarisch nog wel verkrijgbaar gedrukt geschrift. Maar hoe goed kunnen wij dit boekwerk thans gebruiken, als wij willen weten welke en hoeveel vissersschepen ook uit Friese havens de Zuiderzee rond 1900 bevoeren ? Het rapport bevat namelijk korte karakteristieken van „de Vaartuigen, waarmede de visscherij wordt uitgeoefend", zoals „botters, blazers, haringschuiten, aken, bonzen, pluiten, jachten, jollen van Stavoren, vletten, booten, gondels, punters". En waar zullen wij een beter overzicht vinden van de visserij ruim een halve eeuw geleden in onze Zuiderzeegemeenten ? Voor Friesland werd hiernaar een onderzoek ingesteld door A. Draisma de Vries, burgemeester en industrieel te Franeker, lid van Prov. Staten en bestuurslid van de Vereniging voor zoetwatervisserij.

Als men diens gegevens combineert met wat het raadplegen van de sinds 1851 uitgebrachte gemeenteverslagen oplevert, wordt het beeld der 19de eeuw nog duidelijker, vooral ook doordat wij zodoende materiaal krijgen over een tijdvak, waarvan alleen de alleroudsten nog kunnen vertellen. Het zou te ver voeren het gehele rapport hier over te nemen of op de voet te volgen, waarom ik mij meen te moeten beperken tot een drietal Friese Zuiderzeehavens en de daar gebruikte schepen : Staveren, Hindeloopen en (voor een volgend artikel) de Lemmer. Ik combineer Staveren met Hindeloopen in verband met het type vissersschip, dat in het rapport als „jol van Stavoren" een afzonderlijke behandeling krijgt en waarvan reeds enkele jaren vóór 1951 het laatste exemplaar de Zuiderzee overstak naar het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen, al kan men de jol nog wel in tot zeiljacht verbouwde exemplaren op onze wateren tegenkomen.
In Staveren nu trof de commissie 60 vissersvaartuigen met 124 man aan, waarvan er 13 schepen het hele jaar of het grootste deel ervan voor de visserij werden gebruikt. Van de 60 vaartuigen waren er 58, die gekarakteriseerd werden als „de welbekende jollen van 3 tot 5 ton." Hun waarde bedroeg, blijkens aangehaalde besommingen, met inbegrip van de inventaris f 500.—. (blz. 102-104).

Al eerder had de commissie de kwaliteiten van deze jollen beschreven, die zij in het geheel der schepen van de Zuiderzee „een zeer bijzondere soort" noemde.
Wij lezen namelijk :
„Op het oog zijn deze jollen net grote klompen, aan alle zijden rond, ter lengte van slechts enige meters en van een inhoud van slechts 4-6 ton. Ongeveer midden in staat een mast en zij voeren slechts twee voorname zeilen, grootzeil en fok, ofschoon de vissers veelal kans zien nog verschillende lapjes daarbij op te zetten. In bouw wijken deze scheepjes evenwel zeer belangrijk af van ronde vaartuigen. Immers, onder die ronde romp is een grote scherpe kiel aangebracht, die zowel voor als achter aan het vaartuig een eind uitsteekt. Daardoor zeilen deze vaartuigjes ondanks hun kortheid uitstekend bij de wind, maar zij zijn ten enemale ongeschikt om op droogvallende gedeelten gebruikt te worden. Misschien is dit de reden, waarom dit model bijna uitsluitend tot Stavoren beperkt blijft. Het is belangwekkend om het oordeel van vissers uit onderscheidene plaatsen over deze vaartuigjes te horen."

En dan geeft het rapport, dat verder nog vermeldt, dat de jollen aan de voorzijde tot aan de mastkoker meestal een klein gesloten dek bezitten, doch achter de mast geheel open zijn, een overzicht :
„De Urkers, levende als het ware onder de rook van Stavoren, leggen een grote minachting aan de dag voor deze jollen, noemen ze onpraktisch en onhandelbaar en hebben weinig vertrouwen in haar zeewaardigheid, want de Urkers blijven zweren bij hun botters en blazers. De lieden van Stavoren daarentegen stellen hun jollen ver boven alle andere schepen ; en men moet werkelijk erkennen, dat zij met deze kleine notedopjes wonderen verrichten. Zij weten met deze kleine dingen hard te zeilen, en wanneer het weder zo ruw en de zee zo onstuimig is, dat grote stoomboten en flinke tjalken de haven niet durven verlaten, gaat een Stavorens visser zonder aarzelen in zijn jol op de bruisende zee. Redding bij noodweer geschiedt meest met deze jollen, en zo is het o.a. voorgekomen, dat voor enige jaren een tjalk in het gezicht van de haven van Stavoren bij noodweer was omgeslagen en een flinke stoomboot haar pogingen tot berging van dit vaartuig heeft moeten opgeven. Toen gingen een twintigtal jollen als een zwerm vogels de haven uit ; zij maakten met haar allen enige touwen vast aan de tjalk, en met haar twintigen brachten zij het schip behouden in de haven" (Blz. 38).

Men ziet : hier wordt het rapport bijna poëtisch ! Intussen waren niet alleen in Staveren jollen in gebruik. Wat Hemelumer Oldeferd en Noordwolde betreft, waar 84 vaartuigen met 170 personen werden genoteerd, woonden de eigenlijke vissers in Molkwerum, Warns en Laaksum. Dit laatste gehucht telde 16 vissers, die met 14 boten het hele jaar door visten op ansjovis, haring en in het bijzonder op paling. Van de gebruikte vaartuigen in deze gemeente waren er 64 jollen van 2 tot 5 ton. Schrijvende over de visserij van Hindeloopen uit maakt het rapport melding van 67 vaartuigen met 68 koppen, waarvan 43 voor haring- en ansjovisvangst en 24 allen voor de ansjovis-visserij.
Helaas wordt hier het type niet genoemd :
„De visserij wordt over het algemeen in kleine scheepjes uitgeoefend, ook al omdat de haven van Hindeloopen zeer ondiep is en daardoor moeilijk bereikbaar." Maar kennelijk betrof het hier toch wel jollen. In de laatste jaren vóór de afsluiting van de Zuiderzee toch waren deze scheepjes in Hindeloopen nog algemeen en men vindt in het boek „Stervende binnenzee" van Fred Thomas (1930) een grappige beschrijving van een vlucht uit de Hylper haven als gevolg van beschadigingen die het scheepje van de schrijver aan de fuiken had toegebracht. Thomas zag toen de ganse Hindelooper vloot op zich afkomen : „voorop een paar motorbotters, achter een bonte stoet van grote en kleine Staverse jollen."
Overigens zong deze te vroeg verscheiden auteur ook in zijn boek „Wijkend water" op schier lyrische wijze de lof van de hem toebehorende Staverse jol, die hij De Halve Maan had gedoopt :
„Ginds op den Stavoorder werfgrond der Strikwerda's ben je geboren, een Octoberdag van het laatst der tachtiger jaren. In de schuur, een schemerige ruimte met sterke lucht van pik en vergeschaafd hout, werd dat najaar de kiel van een nieuwe vissersjol opgezet, een forse balk van Rijnlands eiken, onwrikbaar in zijn klampen. Zwijgzaam snurkend hun stompje pijp, werkten Strikwerda en de oude, gebogen knecht Idse tussen de stapelhouten. Met krachtige slagen van hun dissels hakten zij de kiel glad."
De schrijver vermeldt dan, dat de schepen van de Strikwerda's aan de waterkant een goede roep genoten en getuigt van de Staverse jol:
„Beproefd in ervaring van jaren en jaren, vervolmaakt door schier instinctieve vakvaardigheid van opvolgende bouwersgeslachten, was de Stavoorder jol geworden tot een gans eigenaardig scheepsmodel, zeewaardiger dan de zwaarste botter langs heel de Zuiderzee. Een droog vissersschip, zonder zwaarden, met korte mast, het meest gelijkend op een klomp en evenals deze half gedekt. De zijden lopen hoog op en vallen boven iets naar binnen. De achtersteven vormt een spiegel. Het schip is open en ruim om het vistuig te bewerken. Deze jollen waren van oudsher het meest gewilde schip van de kleine visserman aan de Friese wal, die er de zware deining bij elk weer mee trotseerde om zijn netten te schieten voor winterse haring en zomerse ansjovis."
Intussen heeft niemand zich eigenlijk nog beziggehouden met de ouderdom van de jol als type en men kan er dan ook de meest fantastische verhalen over lezen.

Redelijk schijnt het commentaar van G. C. E. Crone in diens „Onze schepen in de Gouden Eeuw" (1939), waarin hij wijst op het ontbreken van zwaarden bij de schepen van de middeleeuwen : „Zwaarden die zonder twijfel op enge wateren het eerst zijn toegepast, kwamen in de tweede helft der 16e eeuw algemeen in gebruik, behalve bij enkele schepen. Een daarvan bestaat nog ; het is een visschuit, de Stavorense jol, die zodanig van vorm is, dat zij geen zwaarden nodig heeft" (blz. 149). Zo beschouwd zou de jol dus een scheepsvorm bewaren, die van vóór omstreeks 1550 moet dateren, wat natuurlijk mogelijk kan zijn. Zonder grond is echter het verband, dat J.J. Tesch en J. de Veen in hun werk ,Die Niedeandische Seefischerei" (1933) leggen tussen de jol en het hoge noorden : „Das einzige Kielschiff auf der Zuiderzee ist die Staverse Jol, ein bei der Herings- und Sardellen-fischerei von Stavoren gebräuchliches kleines Fahrzeug, das zwar eine Gaffel am Groszsegel, aber keinen Giekbaum besitzt und weder ein Bergholze noch eine Bun hat. Es soll van Skandinavischer Herkunft sein" (blz. 74). Het is ons niet bekend waarop deze mededeling berust. Maar ook zonder dergelijke speculaties is het niet eenvoudig om de ouderdom van het type vast te stellen en als wij er thans iets van zullen zeggen, wil dat allerminst „het laatste woord" betekenen. Zonder verband met de visserij kan het schip natuurlijk niet worden beschouwd. Welnu, voor Staveren vonden wij de vroegste vermelding in het jaarverslag der gemeente over 1859, waarin staat : „de aalvangst geschiedt met zeesloepen of z.g. jollen." Een jaar eerder werd de naam jollen niet gebruikt, maar lezen we wel : „de aalvangst geschiedt met zeesloepen."

De verslagen beginnen over 1851 en dan wordt er over de Staverse visserij bericht, dat deze „hoofdzakelijk aan het strand der Zuiderzee (plaats vindt) en merendeels bestaat in de palingvangst, hetwelk een belangrijke tak van bestaan uitmaakt." Terugredenerende mag men dus veronderstellen, dat ook in 1851 voor die palingvisserij al jollen werden gebruikt, daar de aard der visserij dezelfde was. Het valt intussen wel op, dat er niet gesproken wordt van visserij op ansjovis en haring, al is uit het rapport van 1905 gebleken, dat de jollen in H.O.N. behalve voor deze visserij „in het bijzonder" voor die op paling werden benut.
Dit laatste is wel belangrijk, omdat ook de gegevens uit de Franse tijd van die palingvisserij spreken. In het zeer belangrijke rapport inzake de kustvisvangst van 1812 (archief van de Prefect 9 nr 104, RA Leeuwarden) wordt uit Staveren bericht : „geen andere visserijen dan het strand of buiten de zeepalen als met fuiken, waarmee aal wordt gevangen." Ze werden uitgeoefend in mei, september en oktober door twaalf personen met „kleine schuitjes". Waren dit al onze Staverse jollen ? Of is de aanduiding Staverse in die jaren nog niet verantwoord? Ik stel deze vraag omdat een aantal jaren later van Hindelooper jollen wordt gesproken.

Dit gebeurt door de bekende Friese scheepsbouwdeskundige F. N. van Loon (1773-1840) in diens in 1832 te Workum uitgegeven „Handleiding tot den burgerlijken scheepsbouw." Van Loon zegt in dit verband :
„De waterballast is in allen gevallen de veiligste, zoals een zeer ervaren Zeeloods mij geleerd heeft. Deze bekwame zeiler voerde in vroeger jaren een 25voets z.g. Hindelooper jol, waarin een vaste waterballast, onder een dubbele bodem, betimmert was, met alle luchten dagelijks op zee, en deed daarmede wezentlijk wonderen. Hij heeft door zijn voorbeeld bewezen, dat het kleinste zeilvaartuigje, indien het wel ingericht is, even goed bij storm weder de zee kan bevaren als de reddingbooten, die alleen door riemen bewogen worden" (blz. 110).
Heeft Van Loon hier een vaartuig voor ogen gehad zoals hij er in 1828 een naar eigen ontwerp ten behoeve van het loodswezen in opdracht van Baron van Tuyl van Serooskerken uit IJzendoorn te Harlingen op stapel liet zetten ? Het Fries Scheepvaart Museum is zo gelukkig sinds 1958 het door Van Loon eigenhandig gebouwde, palmhouten model van dit schip te bezitten, in bruikleen afgestaan door het Rijksmuseum te Amsterdam.
Van Loon doet het, zoals men ziet, in zijn vermaarde „Handleiding" voorkomen alsof het gebruik van de 25 voets „Hindelooper jol" voor loodsdoeleinden in 1832 reeds tot het verleden behoorde. Zusterschepen van zijn eigen „zeilsloep" schijnen er inderdaad na 1828 niet meer besteld te zijn. Met één oogopslag ziet men intussen de nauwe verwantschap tussen het model uit 1828 en de ons bekende „Staverse jollen". Men kan bovendien veilig aannemen dat de stamboom der Staverse, alias „Hindelooper" jollen, zijn wortels heeft in een tijd die vóór 1828 ligt. Van Loon had namelijk niet de gewoonte met volkomen nieuwe ontwerpen voor de dag te komen doch met verbeteringen van bestaande scheepstypen. En wie enigszins thuis is in de historische scheepsbouw, zal geen moeite hebben in het model uit 1828 de kenmerken van een... Franse kotter te ontdekken. Vandaar ook de uitgesproken kiel met het diepstekende roer, die van huis uit bepaald niet in de ondiepe Friese kustwateren thuis horen en alleen bruikbaar waren op de diepere gedeelten, welke zich van Staveren en Hindeloopen uit lieten bevissen. Wij menen - zij het met enige reserve - de Staverse jol dan ook als een verbasterd loot van een Franse plant te mogen beschouwen, die tijdens de Napoleontische overheersing gelegenheid kreeg wortel in Friese bodem te schieten. Wij weten immers hoeveel er het Franse goevernement aan gelegen was de Nederlandse zeegaten en havens te blokkeren en hoe hiertoe een aanzienlijke vloot van kanonneerboten van groter en kleiner slag in de vaart werd gehouden. Daarnaast vereiste de douane een groot aantal schepen, die alle van Nederlandse havens uit moesten worden gedirigeerd en geravitailleerd : een vloot, overwegend uit Franse schepen samengesteld dan wel uit schepen, op Nederlandse werven naar Franse voorschriften gebouwd. De werf van de voormalige Friese Admiraliteit te Harlingen heeft vele van deze Franse opdrachten moeten uitvoeren, waaronder zelfs flinke brikken en fregatten, waarvan een tweetal fraaie modellen als bruikleen van het Rijksmuseum in ons Fries Scheepvaart Museum te bewonderen vallen. Voor het uitvoeren van verkenningen en loodsdiensten werd in de zeegaten bij voorkeur van Franse kotters gebruik gemaakt, uiterst zeewaardige en snelle schepen. Ook daarmede hebben de Friese scheepsbouwers te Harlingen kennis kunnen maken en hoezeer men in Friesland over de eigenschappen te spreken was, valt uit Van Loon's ontwerp, diens model zowel als uit zijn opgetogen beschrijving op te maken.

Om nog weer even op de Hindelooper kustvisserij terug te komen, het rapport van de Prefect uit het jaar 1812 maakt melding van visserij op de Noordzee met twee „aaken of pinken" echter „tot het vangen van aal, scharren en bot worden gebruikt z.g. jagten of bootjes en derzelver getal kan gesteld worden op 16 à 20." Hebben wij hier misschien de jollen al voor ons ? Eerst een diepgaande studie van het ontstaan der zeevisserij in Hindeloopen - welke stad immers in de 18de eeuw toch vooral op de vrachtvaart overzee was ingesteld - kan uitmaken of deze vraag bevestigend beantwoord moet worden. En wat de naam „Staverse jol" betreft, die kan natuurlijk ontstaan zijn toen deze scheepjes in groten getale te Staveren werden gebouwd zowel als in gebruik genomen.
Gezien het bovenstaande staat het in ieder geval nu wel vast dat de anonieme inzender, die „Het verhaal van de laatste Staverse jol" in de Leeuwarder Courant van 28 november 1951 publiceerde, het ontstaan in een te recent tijdperk plaatste toen hij schreef : „Enkele jaren veK5r de eeuwwisseling ontstond het beroemde vissersvaartuig met zijn eigenaardige vorm. ...De bloeitijd van dit vaartuig lag in het eerste kwart van deze eeuw."
Tenslotte : de laatste Staverse jol werd, als plezierjacht afgetimmerd, in het jaar 1939 voor Britse rekening door Tjipke Wildschut te Gaastmeer gebouwd doch kon eerst in 1951 worden afgeleverd.
Drachten, S.J. van der Molen

Verschillende zienswijzen op de oorsprong (1933-1994)

In het boek Die niederldndiscbe Seefischerei van J.J. Tesch en J. de Veen (Stuttgart, 1933) wordt op pagina 74 gesteld: "Das einzige Kielschiff auf der Zuiderzee ist die Staverse Jol, ein bei der Herings- ond Sedellenfischerei von Stavoren gebruchliches kleines Fahrzeug, das zwar eine Gaffel am Groszsegel, auber keinen Giekbaum besitzt und weder Bergholze noch eine Bun hat. Es sol von skandinavische Herkunft sein". De Scandinavische oorsprong van de Staverse jol wordt door de auteurs echter niet onderbouwd.

C.G.E. Crone brengt in het boek Onze schepen in de Gouden eeuw (Amsterdam, 1939) naar voren dat de "Stavorensche jol" er al in de 16de eeuw was. Zwaarden werden in de tweede helft van de 6de eeuw in de zeilvaart geïntroduceerd en Crone noemt de Staverse jol als voorbeeld van een scheepstype dat stamt uit de tijd van daarvoor.

Tegenwoordig wordt algemeen aangenomen dat de oorsprong van de Staverse jol nauw samenhangt met de ansjovisvisserij aan het eind van de 19de eeuw. De eerste die dat vermoeden uitte was D. Zeldenrust uit Avenhorn. In het blad De Waterkampioen van 15 maart 1949 verscheen een klein artikel getiteld "Herkomst van de Staverse jol". Zeldenrust schrijft "De eerste Jol van dit model heb ik nog gekend. Het scheepje was toen al uit de vaart. Het was op de wal getrokken en is daar gesloopt. Vermoedelijk in 1916. De eigenaar vertelde dat het scheepje bij Strikwerda te Staveren was gebouwd, als eerste met een volle kop. Strikwerda is al jaren geleden gestorven en daar was dus niets meer na te gaan. Bij verdere informatie kwam mij vrijwel steeds hetzelfde ter ore. De Jol zou een voor het Noordelijke gedeelte van de Zuiderzee verbeterd model zijn van de sloep, zoals die in de buurt van Vollenhoven werd gebruikt. Deze sloepen werden ook om Staveren heen gebruikt voor de palingvisserij en voor dat werk waren ze zeer geschikt, zeewaardig als ze zijn. Toen nu in die jaren de visserij op ansjovis met staand want in opkomst kwam, werden natuurlijk de sloepen ook daarvoor gebruikt. Ze waren, of getuigd met een sprietzeil, of werden als vlet achter een botter of blazer gesleept. Door het gewicht van dat netwerk met het daarbij behorend ankergerei, verloren ze natuurlijk veel van hun zeewaardigheid. Daarvoor zijn ze niet gebouwd. Vooral de betrekkelijk scherpe kop dook in de zee, die nabij Stavoren nogal hol kan zijn. Om hieraan tegemoet te komen werd het scheepje met de volle kop en hogere voorsteven ontworpen. Die eerste modellen waren alle nog vrij "sloepig", en veel minder vol dan die van de latere jaren. En toen in de loop van de tijd de ansjovisvisserij zich steeds meer ontwikkelde, werden er steeds grotere schepen gebouwd en steeds meer werven bouwden jollen."

In 1961 verscheen in het Jaarboek Fries Scheepvaart Museum een artikel van S.J. van der Molen over de Staverse jol. Hij vergeleek in dat artikel de Staverse jol met de Hindelooper jol en met de Franse kotter. Ook wees hij op de invloed van de Friese scheepsontwerper Folkert Nicolaas van Loon (1775-1840).

Een jaar later verscheen het boek Ronde en Platbodemjachten (Amsterdam, 1962) van mr.dr. T. Huitema. Hij verwees de meeste theorieën over het ontstaan van de Staverse jol naar het rijk der fabelen en nam de oorsprongsgeschiedenis van D. Zeldenrust over: "Een zeer nuchtere en eenvoudige verklaring (...) die juist door haar simpelheid zeer plausibel klinkt. Hij brengt namelijk het ontstaan van dit scheepstype in verband met de ontwikkeling der ansjovisvisserij in de jaren tussen 1870 en 1880, en met de eisen die deze visserij, met zijn speciale netten aan de schepen stelde (...) Een tweetal vissers, J. Visser uit Stavoren en M. Zeldenrust uit Molkwerum, lieten daarom bij de werf van J. Strikwerda in Stavoren ieder een speciale boot voor de ansjovisvangst bouwen met een volle, ronde kop. Dat werden de eerste Staverse of ansjovisjollen, ook wel herfst- of fuikenjollen genoemd." ²⁾

Sindsdien is deze oorsprongsgeschiedenis in vrijwel alle boeken en artikelen over de Staverse jol overgenomen. Het ontstaan van de Staverse jol wordt verbonden aan de opkomst van de visserij op ansjovis. Er wordt zelfs heel specifiek gesteld dat de eerste Staverse jollen werden gebouwd op de werf van Strikwerda te Stavoren voor de vissers M. Zeldenrust uit Molkwerum en J. Visser uit Stavoren. De Vollenhovense sloep was het voorbeeld waarnaar de scheepsbouwer had moeten werken.

Jan Kooijman, nam het in zijn tweedelige artikel "De geheimen van de Staverse jol" in de Spiegel der Zeilvaart (1988 nr2 en nr3) nog op voor Van der Molen, door te stellen dat het verhaal van Zeldenrust de vermoedens van Van der Molen niet hoeft uit te sluiten. ³⁾ De ansjovisvangst was bepalend voor de opkomst en het model van de Staverse jol, maar volgens Kooijman is het goed mogelijk dat het schip is voortgekomen uit oudere scheepstypen zoals de Hindelooper jol of de Franse kotter. Kooijman zag - in navolging van U. ⁴⁾ Vroom ook nog een connectie met de Jouster scheepsbouwer Eeltje Holtrop van der Zee, die ook enkele sloepen bouwde voor de visserij. De verbindende schakel was de scheepsontwerper F.N. van Loon. Hij schreef al in 1838 over de Hindelooper jol ⁵⁾ én heeft grote invloed gehad op het werk van Eeltje Holtrop van der Zee.

De scheepsontwerper J.K. Gipon, een autoriteit op het gebied van ronde en platbodemjachten, reageerde op het stuk van Jan Kooijman met een brief, die werd gepubliceerd in De Waterkampioen. In deze brief stelt Gipon dat de Staverse jol in de verste verte niet lijkt op een Franse kotter. Gipon's gezag was groot: de door hem gemaakte tekeningen van Staverse jollen (in jachtuitvoering) zijn door veel jachtwerven gebruikt. Naar zijn ontwerp zijn vele tientallen Staverse jol-jachten gebouwd. In zijn brief koos Gipon uitdrukkelijk voor de ontstaansgeschiedenis van Huitema en verwees hij andere theorieën daarover naar de prullenbak. ⁶⁾

Niettemin herhaalde Jan Kooijman in 1989 in zijn boek De Giponvloot in tekening (Bussum, 1989) nog eens zijn sympathie voor de ontstaansgeschiedenis, zoals die is geformuleerd door Van der Molen. Maar in 1994 liet hij deze alternatieven achterwege, toen hij in zijn boek Tien Platbodemjachten (Baarn, 1994) de Staverse jol besprak. Hij liet de zaak rusten en nam het verhaal van Huitema over.

Kanttekeningen bij de oorsprongsgeschiedenis van Huitema

Huitema en Gipon hebben beide een grote naam als kenners van Ronde en Platbodemjachten. Het verhaal van Huitema over de oorsprong van de Staverse jol is daarom sinds 1962 in verreweg de meeste stukken over de Staverse jol overgenomen. Toch hapert er iets aan het verhaal van Huitema.

Opkomst Ansjovisvangst

Ten eerste stelt Huitema dat de ansjovisvangst opkwam tussen 1870 en 1880. Deze begon echter pas in 1883 toen de machinaal gebreide netten, die eerder door de Noordzeevissers gebruikt werden, ook in de Zuiderzeevisserij werden toegepast. Peter Dorleijn vermoedt dat de Lemster visroker Poppe de Rook (1845-1913) de in Engeland gemaakte machinale netten introduceerde bij de vissers op de Zuiderzee. Hij liet in 1883 een Urker visser met gunstig resultaat experimenteren met deze machinale netten in een staand want. Met de Engelse staande netten kon goed op ansjovis worden gevist. En met de export van ingezouten ansjovis was veel geld te verdienen. Binnen enkele jaren stond het noordelijk deel van de Zuiderzee vol met staande netten. Urker en Volendammer kuilvissers konden er met hun sleepnetten niet meer terecht. Het vissen met een sleepnet vergde vakmanschap. Voor het vissen met een sleepnet had je ruime ervaring nodig, die vaak van vader op zoon was doorgegeven. Het vissen met staande netten was veel eenvoudiger. De zogenaamde "netjevisserij" vroeg weinig vakmanschap en ervaring. Jan en alleman trok de zee op. Met de vangst van ansjovis was veel geld te verdienen en door de landbouwcrisis aan het eind van de 19de eeuw vonden veel boeren een alternatieve inkomstenbron op zee. ⁷⁾

De ansjovisvangst kwam dus na 1883 op en niet - zoals Huitema stelde - tussen 1870 en 1880. Wanneer de Staverse jol tegelijk met de opkomst van de ansjovisvangst zou zijn ontstaan, dan zou het scheepstype circa 10 jaar jonger zijn.

Hardzeilerij voor visjollen

Voordat er op ansjovis werd gevist, waren er al visjollen in Stavoren. Het bewijs daarvan wordt geleverd in de Leeuwarder Courant. In deze krant verscheen op 23 september 1862 een advertentie van de gezamenlijke kasteleins van Stavoren. Zij organiseerden op 3 oktober 1862 een "Harddraverij en een hardzeilerij". Er werd gezeild in twee klassen: vracht- en beurtschepen en "Visschersboten en Jollen getuigd met sprietzeil en fok".

Ook in 1863 werd er zo'n wedstrijden georganiseerd. In de Leeuwarder Courant van 13 oktober 1863 werd verslag gedaan van deze wedstrijd: "Zaturdag 11. had alhier de aangekondigde hardzeilpartij plaats; ofschoon de aalvisscherij verhinderde dat de visschersjollen daaraan deel konden nemen, wedijverden de veerschepen om de uitgeloofde prijs". ⁸⁾ Uit dit bericht wordt duidelijk dat de visjollen te Stavoren werden gebruikt voor de visserij op paling. Het was een seizoensbedrijf. In de maanden september en oktober, ging de paling trekken langs de kust van de Zuiderzee. De Staverse vissers vingen de paling dan in fuiken die dwars op de zeedijk in zee werden gezet. De "visscherjollen" die de Staverse palingvissers gebruikten, werden "herfstjollen" genoemd, omdat ze alleen in dat seizoen, tijdens de palingtrek, gebruikt werden.

1859: Sloepen en jollen

S.J. van der Molen heeft voor zijn onderzoek naar de oorsprong van de Staverse jol onderzoek gedaan in de gemeenteverslagen van Stavoren. Het eerste verslag dateert van 1851. De visserij wordt voor de eerste maal beschreven in het gemeenteverslag van 1858. Er werd vastgesteld dat de "aalvangst" bescheiden van omvang was en dat er werd gevist met sloepen. Er werden twaalf vissers in Stavoren geteld. Een jaar later is in het gemeenteverslag te lezen dat de twaalf Staverse palingvissers gebruik maakten van sloepen of jollen. De verwarring in het gemeenteverslag tussen sloepen en jollen is niet verwonderlijk. Sloepen en jollen zijn aanduidingen voor hetzelfde type schip. De jol behoort tot de familie van de sloepen. Een sloep is een boot die mee werd genomen op een groter schip om bij een kust met ondiep water aan land te kunnen komen met veel bemanning en/of veel lading.

Sloepen werden bijvoorbeeld aan boord van een grote kof op het dek mee gevoerd. Kleinere schepen op de binnenwateren sleepten een sloep mee. Op zeeschepen gingen vaak meerdere sloepen mee, in verschillende vormen: een kapiteinssloep, een officierssloep, een passagierssloep, een reddingssloep, een pinas, een giek, een werksloep of een jol. De jol is de kleinste in de familie van de sloepen. ⁹⁾

1812: Twaalf vissers in Stavoren

In 1812 vraagt de Prefect van Friesland de maires (burgemeesters) van de Friese kustgemeenten om op te geven hoe de toestand van de visserij was. In het verslag van de maire van Stavoren is te lezen dat deze visserij van bescheiden omvang is. Er worden twaalf vissers in Stavoren geteld. Zij vissen "buiten de zeepalen" op paling en dat doen ze volgens de maire in "kleine schuitjes". ¹⁰⁾ Met de term schuitjes kunnen we niet veel. Wel valt op dat er zowel in 1812 als in 1858 en in 1859 steeds sprake is van twaalf vissers. Het waren de leden van het Staverse Visschersgilde.

Vissersgilde

De palingvisserij in Stavoren heeft een oude geschiedenis, die nauw is verweven met het Staverse Visschersgilde. Hoe oud dit gilde is, weet niemand. Op het vaandel van het gilde staat het jaartal 1658. Op de baar, waarop de leden van het gilde ten grave werden gedragen, is het jaartal 1688 aangebracht. Het enige, bewaarde notulenboek van het gilde begint in 1859 ¹¹⁾ en de oudst bewaarde gildepenning dateert van 1833. ¹²⁾ Maar verder is er tot nu toe niets gevonden dat de ouderdom van het gilde precies kan aangeven. Het is vreemd dat het gilde in de 19de eeuw kennelijk nog bestond, terwijl de gilden in Bataafse grondwet (1798) officieel waren verboden. Dit verbod is in 1818 nog eens krachtig herhaald door koning Willem I.

De belangrijkste functie van het Staverse Vissersgilde was het verdelen van de vispercelen langs de dijk. De visserij werd gepacht van het Waterschap Hemelumer Oldephaert en Aanhorige Zeedijken. Palingexporteurs als de firma Haagsma te Workum en Lankhorst te Heeg pachtten de visserij van het waterschap. Zij stonden het pachtrecht weer af aan het Staverse Vissersgilde, onder voorwaarde dat de paling aan hen werd verkocht voor een vaste, afgesproken prijs. Op de dijk werden met rode verf de 137 vispercelen gemerkt. Bij de jaarlijkse vergadering van het vissersgilde werden de percelen onder de leden verloot. ¹³⁾

De voorlopige conclusie is dat de Staverse jol ouder is dan Huitema en Zeldenrust vermoedden: de twaalf leden van het Staverse Visschers-gilde maakten rond 1860 al gebruikt van jollen.

Hindelooper jol

In het verhaal van T. Huitema was het verband gelegd tussen de Staverse jol en de sloep. De Staverse jol zou volgens Huitema zijn gebouwd met een Vollenhovense sloep als voorbeeld. S.J. van der Molen wees in zijn artikel over het ontstaan van de Stavere jol op een ander voorbeeld: de Hindelooper jol. De Hindelooper jol is een vergeten scheepstype, dat door de Friese scheepsontwerper Folkert Nicolaas van Loon (1775-1840) wordt genoemd in zijn Handleiding tot den Burgerlijken Scheepsbouw (Workum 1838). Van Loon schrijft daarin over een zeeloods die met een Hindelooper jol van 25 voet (circa 7 meter) al zeilend de hoogste golven van de Zuiderzee trotseerde. ¹⁴⁾

Kennelijk was de Hindelooper jol een stabiel zeilend vaartuig. Behalve de naam delen de Staverse jol en de Hindelooper jol ook de eigenschap klein, maar stabiel te zijn. Volgens Folkert van Loon was de Hindelooper jol zo stabiel doordat het schip een ronde, volle kop had en rond van belijning was. Hij verwees daarbij ook naar de bij zijn boek behorende tekening (plaat II) van een zeesloep.

De lijnen van deze sloep lijken op die van een Staverse jol: een ronde, volle kop, breed in het voorschip (granaatvorm in bovenaanzicht), een platte, hartvormig spiegel. Er zijn ook verschillen: de Staverse jol heeft hogere en weer naar binnen vallende boorden. Toch overheersen de overeenkomsten.

Het feit dat de door Van Loon getekende zeesloep door hemzelf in verband wordt gebracht met de Hindelooper jol, maakt nog eens duidelijk dat de sloep en de jol qua vorm niet veel van elkaar verschillen, maar qua grootte wel. Hetzelfde beeld komt naar voren uit de gemeentelijke verslagen over de Staverse visserij, waarin ook de termen jol en en sloep door elkaar gebruikt worden.

Wijbrands in Hindeloopen

Over de Hindelooper jol is weinig bekend. In de Leeuwarder Courant van 22 febr. 1842 stond een advertentie van de Hindelooper scheepsbouwer Intje Douwes Wijbrands, die twee sloepen uit de hand te koop aanbood. ¹⁵⁾ Intje Wijbrands noemt zich in de advertentie "boot-, jol- en sloepmaker". Het is de enige advertentie in de vele jaargangen van de Leeuwarder Courant waarin het bouwen van sloepen en jollen als specialiteit wordt genoemd. Kennelijk was het bouwen van sloepen en jollen iets bijzonders. ¹⁶⁾

De conclusie ligt voor de hand: de door Folkert Nicolaas van Loon genoemde Hindelooper jol is waarschijnlijk gebouwd op de werf van de familie Wijbrands. Het bouwen van sloepen en jollen was een oude specialiteit van de familie Wijbrands. In een van de hypotheekboeken van de stad Hindeloopen is een akte uit 1783 opgenomen waarin staat vastgelegd dat Wibrand Roelofs een overeenkomst sluit met een Makkumer scheepsbouwer. In deze akte noemt Wibrand Roelofs zich "Joltie maker".

Hindeloopen en Stavoren

Geografisch gezien ligt het meer voor de hand te veronderstellen dat de Hindelooper jol het voorbeeld was voor de Staverse jol, dan dat de Vollenhovense sloep dat zou zijn geweest. Maar naast het feit dat het geografisch gezien logischer is de blik vanuit Stavoren te wenden naar Hindeloopen dan naar Vollenhove, zijn er ook andere, concrete aanwijzingen dat er nauwe contacten waren tussen Stavoren en Hindeloopen, met name op het gebied van de scheepsbouw.

De werf in Stavoren waar de Staverse jollen van stapel liepen werd tijdens de bloeitijd van de Staverse jol geleid door Douwe Roosjen, die afkomstig was uit Hindeloopen. De Hindelooper invloed op de scheepsbouw in Stavoren begon in 1856. In dat jaar nam Jan Hartmans Wijbrands (1803-1893) uit Hindeloopen de werf van Anne Veldstra te Stavoren over. Veldstra had deze werf in 1846 gesticht, maar kon financieel het hoofd niet boven water houden. In 1860 ging Jan Wijbrands weer terug naar Hindeloopen. De werf in Stavoren werd overgenomen door Douwe Gerrits Roosjen (1820-1906). Roosjen was tot 1860 werkzaam geweest op de werf van Douwe Intjes Wijbrands (1825-1866). Hij was zoon en de opvolger van de Intje Wijbrands, die we kennen uit de advertentie uit 1842, waarin hij zich "boot-, jol- en sloepmaker" noemde. Tegelijk met Roosjen verhuisde ook Gerben Hobbes Strikwerda (1833-1900) van Hindeloopen naar Stavoren. Ook hij had als scheepsbouwer gewerkt bij Douwe Wijbrands in Hindeloopen en werd nu knecht bij Douwe Roosjen.

De werf die bekend werd als de grote jollenwerf was dus eigendom van de uit Hindeloopen afkomstige Douwe Roosjen en de eveneens uit Hindeloopen afkomstige Gerben Strikwerda was er meesterknecht. De banden tussen de Staverse jollenwerf en de Hindelooper scheepsbouwersfamilie Wijbrands waren nauw. Roosjen en Strikwerda waren niet alleen knecht geweest op de werf van Douwe Intjes Wijbrands, ze hadden beide ook familiebanden met de familie Wijbrands. Douwe Roosjen was een neef van Anke Roosjen, de vrouw van de Hindelooper scheepsbouwer Douwe Intjes Wijbrands. Gerben Strikwerda was getrouwd met Pieter Wijbrands. Bij hun huwelijk in 1856 waren als getuigen aanwezig: Douwe Roosjen (sinds 1860 zijn baas), Intje Douwes Wijbrands (de jollenbouwer van de advertentie uit 1842) en Foppe Wijbrands (die een kleine werf in Hindeloopen had).

We kunnen veilig stellen dat de jol op de Staverse werf geen onbekend scheepstype was. In 1858 en 1859 duiken de typeringen jol en sloep voor het eerst op in de Staverse archieven. Enkele jaren daarvoor was er een Hindelooper scheepsbouwer neergestreken in Stavoren, een lid van de familie Wijbrands. Leden van deze familie afficheerden zich als "joltiemaker" of als "boot-, jolen sloepmaker". Dat kan bijna geen toeval zijn.

Het ligt daarom in de rede te veronderstellen dat het voorbeeld voor de Staverse jol waarschijnlijk een Hindelooper jol was en niet een Vollenhovense sloep, zoals Huitema schrijft. Dat vermoeden is niet alleen gestoeld op de herkomst, het arbeidsverleden en de familierelaties tussen de beide Staverse scheepsbouwers, maar ook op het simpele feit dat de afstand tussen Stavoren en Hindeloopen aanmerkelijk korter is dan die tussen Stavoren en Vollenhove.

De conclusie is dat de geschiedenis van de Staverse jol verder terug gaat dan algemeen wordt aangenomen. Het ontwerp is niet voortgekomen uit de specifieke behoefte van de vissers op ansjovis, maar is waarschijnlijk een afgeleide van de fuikenjollen die al in Stavoren bekend waren. Vanwege de vele relaties tussen de Hindelooper scheepsbouwersfamilie Wijbrands en de scheepswerf te Stavoren mag ook verondersteld worden dat de Hindelooper jol als voorbeeld heeft gediend voor de Staverse jol. De oorsprong van de Hindelooper jol is niet bekend, maar ligt in ieder geval ruim voor 1838 (toen Van Loon er over schreef). Het is zelfs mogelijk dat de Maire van Stavoren in zijn verslag van 1812 dergelijke jollen bedoelde toen hij schreef dat de visserij er plaats vond met "schuitjes".

Tussen 1800 en 1883 stond de visserij in Stavoren en Hindeloopen op een laag pitje. De twaalf vissers van Stavoren maakten gebruik van kleine scheepjes. Schuitjes, sloepen of jollen worden ze in de bronnen genoemd. Al waren de vaartuigen klein, ze moesten wel stabiel zijn, want bij Stavoren staat een flinke golfslag. Toen de seizoenvisserij op haring en ansjovis van Stavoren, Laaksum en Molkwerum na 1883 opbloeide, werden deze jollen ook gebruikt, zij het dat de modellen steeds groter werden: de staande netten, de palen van het staande want, de gewichten en de zware net-ankers vroegen meer ruimte en drijfvermogen.

Dat de jollen bekend zijn geworden als Staverse jollen en daarmee in naam hun Hindelooper oorsprong verloren, is eenvoudig te verklaren. Na de opkomst van de ansjovisvisserij in 1883 maakte de visserij in Stavoren een spectaculaire groei door. Dat blijkt uit de rapporten inzake de Zuiderzeevisserij van de Zuiderzeevereeniging (1905). In Stavoren werden toen 60 vissersschepen geteld en er waren 124 mannen actief in de visserij. In Hemelumer Oldeferd (Molkwerum, Warns en Laaksum) hetzelfde beeld: 84 vissersschepen en 170 mannen actief in de visserij. De aantallen van Hindeloopen steken daar wat mager bij af. Het aantal vaartuigen valt nog wel mee (67) maar er waren beduidend minder mensen actief in de visserij: 68. In 1905 waren er in Stavoren volgens het genoemde rapport twee werven. Dit waren de grote jollenwerf van Roosjen en een kleinere werf van Ids Strikwerda (hij had tussen 1887 en 1906 een eigen werfje op Het Zuid). Op beide werven werkten in totaal zes mensen. In Hindeloopen was één werf (die van Intje Douwes Wijbrands) waar drie mensen werkten. Op de werf werkte men slechts voor een derde deel voor de visserij. ¹⁷⁾

De haven van Hindeloopen was ondiep en dat zal er een belangrijke oorzaak voor geweest zijn dat de visserij en jollenbouw in Hindeloopen achterbleef bij die van Stavoren en Hemelumer Oldeferd. Dat is er waarschijnlijk de reden voor dat jollen uiteindelijk bekend zijn geworden als Staverse jollen en niet als Hindelooper jollen.

S.J. van der Molen maakte in 1961 terecht een verbinding tussen de Hindelooper jol en de Staverse jol. Hij ging echter nog verder en sprak het vermoeden uit dat er ook verband bestond tussen de Staverse jol en de Franse kotter. Daarvoor zijn vooralsnog geen bewijzen gevonden.

In ieder geval is duidelijk dat het niet mogelijk is het begin van de Staverse jol zo exact vast te stellen als Huitema dat heeft gedaan. De oorsprong van het scheepstype in niet vast te pinnen op de bouwopdracht van de vissers M. Zeldenrust en J. Visser aan de Staverse scheepsbouwers Roosjen en Strikwerda. De Staverse jol is ouder en is geleidelijk ontwikkeld uit een bestaand scheepstype. De ansjovisjol is een vergrote versie van de herfstjol die door de Staverse palingvissers werd gebruikt. Omdat de scheepsbouwers in Stavoren in de tweede helft van de negentiende eeuw nauwe banden hadden met Hindeloopen ligt het voor de hand te veronderstellen dat de herfstjol is ontwikkeld uit de Hindelooper jol.

Zelden worden scheepstypen "uitgevonden". Meestal ontstaan ze uit oudere scheepstypen en bepaalt het doel van de schipper de nieuwe vorm. De Staverse jol is daarop geen uitzondering. De herfstjol was klein (circa 6 meter lang) omdat de palingvissers dicht bij de zeedijk bleven. De ansjovisjol was groter omdat de ansjovisvissers verder de zee opgingen en zware netten, gewichten en ankers aan boord hadden. Na de afsluiting van de Zuiderzee kreeg de Staverse jol opnieuw een andere functie. Veel Staverse jollen kregen een tweede leven als plezierjacht. Ze werden voorzien van een kajuit en ook in omvang groeide de Staverse jol weer. Sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw worden er weer nieuwe Staverse jollen gebouwd, zowel in hout als in ijzer. Ze zijn voorzien van een kajuit en al naar gelang de behoefte van de eigenaar groeiden ze ook in omvang. Er zijn zelfs Staverse jollen van 9 meter lang gebouwd.

Jan Kooijman schreef het al: "Het type is gegroeid onder de handen van vele generaties van schippers en scheepsbouwers, die met uitproberen, met vallen en opstaan, samen hebben gezocht naar het beste compromis tussen zeileigenschappen en bestemming". ¹⁸⁾

Meindert Seffinga

Noten

1 Verzameling van Rapporten uitgegeven door de Zuiderzee-Vereeniging, deel I: De Zuiderzee-Visscherij (Leiden, 1905) pp. 37-38.

2 Mr. Dr. T. Huitema (red.), Ronde en Platbodemjachten (Amsterdam, 1962) pp. 159-162

3 Jan Kooijman, "De geheimen van de Staverse jol" in: Spiegel der Zeilvaart 1988, nr. 2, pp. 17-20 en nr. 3, pp. 14-17

4 U.E.E. Vroom, "Vracht- en vissersschepen gebouwd door Eeltje Holtrop van der Zee en Auke van der Zee" in: Het Peperhuis, 1968, pp. 214-287

5 F.N. van Loon, Handleiding tot den Burgerlijken Scheepsbouw (Workum, 1838) p. no

6 Jan Kooijman en J.K. Gipon "Brieven van lezers" in: Spiegel der Zeilvaert 1988, nr. 4, pp. 6-7

7 Peter Dorleijn, "Tentoonstelling over ansjovisvisserij" in: Tagrijn, 1989, nummer 1, pp. 3-5

8 De heer S.G. van Albada te Leeuwarden, die al enkele jaren op uitgebreide schaal in archieven, musea en bibliotheken onderzoek doet naar bronnen betreffende de scheepsbouw in Friesland, attendeerde mij op deze advertenties.

9 Maurice Kaak, "De Groninger sloep" in: Spiegel der Zeilvaart 1992, nummer 7, pp. 32-35

10 Tresoar, Archief van de Gewestelijke besturen in de Franse tijd (BRF), inv.nr. 3773, Ingekomen stukken van maires van kustplaatsen betreffende de zeevisserij, naar aanleiding van de circulaire van de prefect van 1812 september 5 no. 88 o, 1812

11 Gemeentearchief Nijefurd, Archief van het Visschergilde Stavoren, inv.nr.

12 Vriendelijke mededeling van J.A. Visser te Stavoren

13 W. Dijkstra, "Staveren en de visserij" in: Tagrijn, 199o, pp. 2-24

14 F.N. van Loon, Handleiding tot den Burgerlijken Scheepsbouw (Workum, 1838) p. no: "De waterballast is in allen gevalle de veiligst, zoo als een zeer ervaren Zeeloods mij geleerd heeft. Deze bekwame zeiler voerde in vroeger jaren eene 25 voets zoogenaamde Hindeloo-per jol, waarin een vaste waterballast, onder eenen dubbelen bodem, betimmerd was, met alle luchten dagelijks op zee, en deed daarmede wezentlijk wonderen. Hij heeft door zijn voorbeeld bewezen, dat het kleinste zeilvaartuigje, indien het welingerigt is, even goed bij storm weder de zee kan bevaren, als de reddingsbootten, die alleen door riemen bewogen worden."

15 Vriendelijke mededeling van S.G. van Albada te Leeuwarden.

16 Tresoar, Nedergerecht Hindeloopen, inv.nr. 114 - Hypotheekboek 1781-1810, folio 41: "Wibrand Roelofs joltie maker tot Hindelopen [debet aan] Tjalling F. Wijnalda in Comp. te Makkum 275cg1 als rest van meerder uit de koop van eekene blauwe planken kromhout bij mijn debiteur op dyverse tyden gekogt en betaal op aanmaning, plus zes stuivers per maand intres per honderd, met als onderpand al mijn goederen en speciaal myne huisinge, hellinge en gereedschappen en dat van timmermansgoed annexis geen uitgesondert etc" Vriendelijke mededeling van S.G. van Albada te Leeuwarden.

17 Verzameling van Rapporten uitgegeven door de Zuiderzee-Vereeniging, deel I: De Zuiderzee-Visscherij (Leiden, 1905) pp. ioo-io8.

18 J. Kooijman, "De geheimen van de Staverse jol (deel t)" in: Spiegel der Zeilvaart, 1988, nr. 2, pp. 17-20.