
Wat verstaan wij onder een Rond of Platbodemjacht
- Een oud werkschip dat verbouwd is als pleziervaartuig. Ze behoort herkenbaar tot één van de specifieke typen werkschepen (binnenvaart- of vissersschepen), die sinds de 18e eeuw in de Lage Landen tot ontwikkeling zijn gekomen.
- Een schip dat oorspronkelijk is gebouwd als jacht, ontworpen naar het model van de Friese en Oudhollandse zeilende pleziervaartuigen of naar het model van de oude werk- of vissersschepen.
Ze voldoet daarbij aan de volgende algemene kenmerken:
- Gebouwd met een ronde of platte bodem en met een optimale inhoud (laadvermogen voor werkschepen) bij een gegeven lengte, breedte en holte;
- Een geringe holte in relatie tot de lengte;
- Ontworpen en/of ingericht om door middel van zeilen te worden voortbewogen;
- Voorzien van zijzwaarden, daar waar dat vroeger gebruikelijk was (de Staverse jol niet).
Meestal bezitten schepen van een zelfde werf bepaalde karakteristieken, waarin men de 'hand' van de scheepsbouwer herkent. Schepen op eenzelfde werf gebouwd, vertonen soms nog aanzienlijke verschillen vanwege de wensen van de opdrachtgevers, de staat van het voorradige bouwmateriaal, enz.
Niet altijd zijn van de oudere schepen concrete gegevens bewaard zodat vergelijkingen voor het benoemen van het type lastig kunnen zijn. Ook moet er rekening mee worden gehouden, dat ook de schepen van een zelfde werf gaandeweg veranderingen ondergingen door veranderende inzichten en dat daardoor een schip, gebouwd in 1870 er anders uitzag dan een gebouwd in 1910 of veel later. De uiteenlopende eisen die aan de schepen gesteld werden en de grote invloed van de schippers/eigenaren op de bouw, de tuigage en de uitrusting van het schip, hebben ertoe geleid dat zelfs binnen één scheepstype belangrijke onderlinge verschillen zijn opgetreden.
Dit betekent dat 'het originele schip' van een bepaald type niet bestaat. Maar in het algemeen hebben de scheepstypes wel gemeenschappelijke kenmerken, die men met nuances in ieder type terugvindt.
Deze beschrijving is geen op zichzelf staand verhaal.
De rode draad:
Historische ontwikkeling
Met het beschrijven van de kenmerken wordt aangegeven wat een type schip oorspronkelijk, dus voor de oprichting van de Stichting Ronde en Platbodemjachten (SSRP) inhield en hoe ze is geëvolueerd. De schepen zijn rechtstreeks te herleiden naar het begin van de 20e eeuw of misschien zelfs naar de eeuwen daarvoor.
Tot in de 20e eeuw vervulden houten vaartuigen in de Lage Landen een belangrijke en onmisbare rol. Omstreeks 1830 verzorgden de schippers met hun houten schepen vrijwel alle vervoer in de Lage Landen, zowel van goederen als van personen. Omstreeks 1900 waren de houten vrachtschepen nog steeds ruim in de meerderheid ten opzichte van de ijzeren schepen. Ook in de omvangrijke zoutwatervisserij op de Noordzee, de Zuiderzee en de Zeeuwse wateren gebruikte men houten schepen, ook al was men omstreeks 1900 op de Noordzee al begonnen met het gebruik van ijzeren vissersschepen.
De oude scheepsbouwers bouwden een schip niet volgens tekening, maar werkten volgens een vaste systematiek met mallen, met waterpas en schietlood, en verder 'op het oog'. Die werkwijze werd van vader op zoon overgeleverd en als een familiegeheim angstvallig werd bewaard. Deze traditionele scheepsbouw berustte op een reeks van overgeleverde verhoudings-maten, en niet te vergeten op de vakbekwaamheid van de scheepstimmerman. Basis van de verhoudingsgetallen was veelal de lengte van het te bouwen schip.
Uitgaande van een aan beide partijen bekend schip werd vaak overeengekomen, dat het nieuw te bouwen schip dan iets langer of korter, iets breder of smaller, iets voller of minder vol in de kop moest zijn, etcetera. Overigens blijkt uit oude werfboeken dat van gereedgekomen schepen soms zeer uitgebreide beschrijvingen werden gemaakt met tal van nauwkeurige maten en gegevens.
Herkomst en het oorspronkelijke gebruik
Een Oudnederlands rond of platbodemschip is een vaartuig, dat van oorsprong is ontworpen voor de Nederlandse binnenwateren, de Zuiderzee, de Waddenzee of de kustwateren. Ze zijn aangepast aan de Nederlandse vaarwegen. Smalle vaarten, ondiepe meren en plassen, rivieren en de delta’s. Alle types zijn lokaal en regionaal ontstaan en aangepast op hun specifieke vaargebied, gebruiksdoel binnen de economische omstandigheden van dat moment en de vaardigheden van de bouwers.
De wens van de opdrachtgever speelde bij de bouw een grote rol. De een wilde veel laadvermogen, de ander wilde vooral een snel schip, de derde wilde door erg smalle en/of ondiepe vaarwegen kunnen varen. De schepen werden gebruikt voor het vervoer van alle soorten bulklading, zoals turf, terpaarde, mest, aardappelen, bieten, stenen, zand, grind, vlas, graan. Soms werd deze lading in opdracht van een verlader vervoerd, vaak berustte de vaart op eigen handel (bijvoorbeeld turf, aardappelen, mest, zand en grind). Meestal woonde het schippersgezin aan boord. De woning, in de roef of in de ruimte onder het al dan niet verhoogde dek, bevond zich in het achterschip.
De Nederlandse zeilende binnenvaart telt een verscheidenheid aan scheepstypen die in een aantal families kunnen worden onderverdeeld. Zoals de tjalken en pramen, Westlanders, de aken, de klippers en de steilstevens. Binnen zo'n familie kunnen er ook weer verschillen ontstaan. Vroeger was men niet eenduidig in het benoemen van de verschillende types. Lokale benamingen en een grote variëteit aan type aanduidingen bij kadasterinschrijvingen maakt het kwalificeren van een type lastig.
Vaargebied en gebruiksdoel waren veelal bepalend voor de afmetingen van het schip en voor de grootte en vorm van de tuigage. Het ging erom - binnen beperkte afmetingen begrensd, onder andere door de maten van bruggen en sluizen - zoveel mogelijk laadvermogen te krijgen.
Bij de zeilende vissersschepen gaat het om schepen die op de Zuiderzee, op de rivieren, in de Scheldedelta en het binnenwater in gebruik waren.
- De Schouwen in heel veel variaties door heel Nederland;
- De familie van de punters met een lange Europese historie, die zich later concentreerden in de IJsseldelta en rond Aalsmeer.
- In Zeeland schepen met rechte stevens als de Hoogaars en de Hengst;
- Op de Zuiderzee schepen met rechte stevens zoals de (Zee)punter, de Bons, de Pluut en de Schokker.
Met kromme voorsteven zoals de Botter, de diverse Bollen en de Visaken. - Op de rivieren de Drijverschuiten en Waalschokkers;
- In het oosten van Nederland de Zompen;
- Op het binnenwater in Friesland de kleinere Visaken voor de visserij.
Veel vissersschepen waren voorzien van een bun, een waterdichte bak dwars in de kuip die dankzij roosters in de boorden in open verbinding stond met het buitenwater. In de kuip was de trog waarin de gevangen vis bewaard kon worden. Bij kajuitjachten wordt deze bun weggelaten, bij vissermantypes wordt de ruimte vaak gebruikt voor de motor.
De houten werkschepen uit de 19e eeuw zijn vrijwel verdwenen. De houten binnenschepen werden massaal gesloopt in de periode 1910-1920. Bij de vissersschepen verdwenen de zeilen en deze werden massaal vervangen door gemotoriseerde kotters. In de jaren 1965-1975 werden grote aantallen boeren- en tuindersboten gesloopt. Daarna restten alleen nog historische foto's en de herinneringen.
De veranderende pleziervaart
De hoofdlijnen en kenmerken van alle, nog bestaande scheepstypes stonden in het begin van de twintigste eeuw zo goed als vast en veranderden gedurende de nog resterende zeiltijd niet of nauwelijks meer.
Niet bij de gebruiksschepen en niet bij de toen nieuwgebouwde jachten, hoewel er met de laatste categorie door een klein aantal ontwerpers al wel werd geëxperimenteerd.
De grote veranderingen kwamen na 1955, met de pioniersgeest van de SSRP, daarna de popularisering van het jachtzeilen en de beschikbaarheid van nieuwe materialen en technieken. Het recreatieve gebruik werd heel anders dan het professionele gebruik van toen. Het ronde en platbodemjacht, met nadruk op “jacht”, begon zich te ontwikkelen.
De van oorsprong op spanten gebouwde schepen kregen in een heel aantal gevallen een zwaar zelfdragend vlak en werden zelfs zo ontworpen. Het gaf extra stabiliteit én extra hoogte in de kajuit. Immers de bodemspanten kwamen te vervallen. Vervolgens werden de nieuwe schepen telkens een maatje groter dan hun voorgangers.
Het vaargebied werd uitgebreid met omstandigheden die veeleisender waren voor het type. Schepen kregen meer comfort, met meer stahoogte, meer slaapplaatsen, grotere tuigen, zwaardere motoren. De tekentafel en ontwerpcomputer deden hun intrede en er werden schepen ontworpen die de competitie met scherpe zeilschepen aan kunnen.
De Tijdlijn ontwikkeling Ronde en Platbodemjachten als onderdeel van de beschrijving van de oude scheepstypes, geeft in de grote lijn in jaartallen de algemene ontwikkelingen in de scheepsbouw en regelgeving. Daarbinnen kunnen dan de effecten in de jachtbouw worden getoond. Deze beschrijving van de "momenten in de tijd" moeten er toe leiden dat elk uniek schip geplaatst kan worden in een specifieke periode in de tijdslijn.
De romp
Wat is een platbodem en wat is nu een rondbodem? De dwarsdoorsnede van de romp, de spantvorm, is het belangrijkste kenmerk om een rond schip van een platbodem te onderscheiden.
- Bij een rond schip loopt de romp in dwarsdoorsnede vanaf het berghout naar de kiel in een vloeiende lijn. De kim, de overgang tussen bodem en zijden, is rond. Van een rondbodem is de bodem rond. Zou men een schip overdwars doorzagen dan krijgt men ongeveer de vorm van een half ovaal. De zijden van het schip gaan met een mooie ronding over in het vlak. Verder zal men moeilijk bij een rond schip een rechte lijn kunnen ontdekken. Een rechte lange lat sluit nergens aan. Vele vloeiende lijnen geven de rondbodem vorm.
- Bij een platbodem is het vlak in dwarsdoorsnede recht of vrijwel recht. De zijden sluiten met een duidelijke knik op het vlak aan. Die knik heet de kim. De meest eenvoudige platbodem is een soort vaarkistje met een plat vlak, rechte zijkanten, en een rechte voor- en achterkant. Een varend bakje, dat verder ontwikkeld werd tot een schouw, waarbij de bodem voor en achter oploopt tot boven water. Hoe meer eisen men aan dit simpele type vaartuig ging stellen des te beter werden de vormen en daarmee de vaareigenschappen. De grondvorm blijft echter herkenbaar: het platte vlak en de zijden die daar met een knik op aansluiten.
De afmetingen van de schepen waren gelimiteerd. Dit hield verband met hun oorspronkelijke gebruiksdoelen, de toegepaste bouwmaterialen en de beperkingen ervan. Vanaf ongeveer 1880 werden vrachtschepen in de rivier- en binnenvaart in staal of ijzer gebouwd. Dit materiaal maakte schaalvergroting mogelijk. Een type zoals de klipper ontstond toen.
Voor de jachten gelden andere gebruiksdoelen en daar zijn onder andere ook de lengtes op aangepast. Overigens geldt hierbij dat je niet ongestraft van elk type de afmetingen onbeperkt kan vergroten of verkleinen zonder het type geweld aan te doen. In het begin van de 19e eeuw waren voor kleine pleziervaartuigen belastingmaatregelen verantwoordelijk voor de grootte van de romp en de tuigage.
Vissersschepen hebben onder water geen uitstekende delen die een belemmering voor het varen op kunnen leveren. Waterplanten en netten kunnen in principe niet achter een steven of scheg blijven hangen en op die manier meegesleept worden. Bij vrachtschepen is de voorsteven onder water vaak voorzien van een kwartrond uitsteeksel, de loefbieter, om de koersvastheid tijdens de vaart te verbeteren.
Het berghout
Het berghout heeft als het ware een driedubbele functie. Het dient ter versteviging, ter bescherming èn ter verfraaiing. Het wordt daarom op de plaats van de grootste breedte aangebracht. Op de plaats waar de beide berghouten naar de stevens toe naar binnen buigen spreekt men van de `stuizen' of 'stuiten'. Vroeger, toen men bijzonder zwaar bouwde, waren er soms dubbele berghouten.
Het verloop van het berghout is voor de lijn van het schip van bijzonder belang. Het brede zijvlak wordt door de sierlijke lijn van het berghout gebroken, dat iets meer doorbuigt, iets meer zeeg heeft, dan de bovenkant van het boord en in het midden dikwijls iets breder is dan aan de uiteinden.
Bij de koftjalk in de negentiende eeuw was het berghout samengesteld uit niet minder dan vier gangen, die als een brede band om het schip lagen en in de vijftiende en zestiende eeuw kende men tien tot twaalf berghouten. Er bestaan tjotters die voorzien zijn van een opgebracht berghout (geen onderdeel van de rompconstructie). Daardoor lijken het Friese jachten, maar zijn het niet.
Bij een geklonken stalen schip bestaat het berg-'hout' uit een ijzeren doos, meestal twee hoekijzers. Bij tjalken vinden we de ijzeren 'berghouten' alleen vóór en achter, in de zijkanten zijn ze vervangen door een zware ijzeren strip. De berghouten worden gewoonlijk zwart geschilderd, met onder en boven een witte bies. In enkele gevallen zijn ze van een afgeplatte halfronde ijzeren strip voorzien.
Het gedeelte van de huid boven het berghout heet tot aan het dek scheergang en daarboven boeisel. Bij open schepen wordt uitsluitend van boeisel gesproken. Scheergang en boeisel vallen gewoonlijk naar binnen hetgeen ook logisch is omdat immers het berghout op de plaats van de grootste breedte zit. Het naar binnenvallende boeisel leidt er toe dat het schip onder helling zeilend het boord aan de lijzijde haaks op het wateroppervlak heeft staan. Bij vissers die vanuit de kuip werken om netten binnen te halen heeft dit boord het voordeel dat je veilig voorover kunt hangen om met de handen de netten te grijpen. Een kleine afwijking vinden we bij de pluut, waar het boeisel zich in het voorschip ongeveer van de plaats van de mast weer naar buiten wringt om in de rechte voorsteven te kunnen verlopen. Bij een aak loopt in dwarsdoorsnede het boeisel in dezelfde lijn door als de huid onder het berghout. Boven het boeisel zit soms nog een verhoging, het opboeisel of zetboord, dat echter niet geheel tot de stevens doorloopt en meestal een los deel is.
De tuigage
De tuigage van de ronde en platbodemjachten, het bezaantuig en het spriettuig hebben een lange geschiedenis achter zich. Van de langsscheepse zeilen op schepen met één mast is het sprietzeil het oudste. Het oorspronkelijke sprietzeil met de lange, zware spriet was op zee moeilijk hanteerbaar en werd in het begin der zeventiende eeuw op de kustvaarders door het staand gaffeltuig vervangen. Het uit de tweede helft van de zeventiende eeuw daterende bezaantuig werd aanvankelijk vooral gevoerd op de speeljachten en de plezierboeiers.
De gaffel was in het begin kort en recht, maar werd tegen 1800 langer en gebogen. Het torentuig zoals dat op punters, gondels en grundels werd gevoerd, wordt dikwijls als iets moderns beschouwd, maar het is in werkelijkheid zeer oud.
Iets onder de top van de mast zit een verdikking, de hommer, meestal achtkantig, soms rond, waarop de ogen van het want rusten. Ook wel steunt op de hommer een ijzeren ring met ogen, waaraan het want kan worden vastgemaakt. Boven de hommer zit een aantal uithouders, de galgen of hanepoten, ter bevestiging van de blokken voor vallen, stagen en kraanlijn. Op de top van de mast is tegen inwatering een ijzeren, trompetvormige bus geplaatst met daarin een pen of trommelstok. Hieraan is draaibaar het scheerhout(je) of vleugelhekje bevestigd, waaraan de vleugel is genaaid. De kleur van de vleugel is blauw of rood, het eerste stuk echter horizontaal rood-wit-blauw. Blauw wordt wel als de dagelijkse kleur van de beroepsvaarder beschouwd, die dan op zon- en feestdagen een rode vleugel voert - welke kleur dus ook die van de jachten behoort te zijn, voor wie het immers altijd zondag is! De pen wordt afgesloten met een dop of met een moer. Boven het scheerhout vinden we soms een geornaménteerde, vergulde top, de mastwortel. Bij de verschillende scheepstypes worden de specifieke bijzonderheden van de gebruikelijke tuigage benoemd.
De rondhouten, zeilen, blokken en beslag werden niet door de scheepsbouwer gemaakt, maar door aparte bedrijven.
Het zeil heeft een 'losse broek', het onderlijk is alleen voor en achter aan de giek bevestigd, niet over de hele lengte van het onderlijk. De gaffel is bij enkele scheepstypen niet aanwezig, als een spriettuig (hoogaars, kleine schouwen en punters) of torentuig (grundels en grotere punters) wordt gebruikt. Bij het torentuig blijft ook de ‘broek' van het grootzeil los. Soms wordt de giek ook geheel weggelaten.
We onderscheiden een steekmast en een strijkbare mast. De steekmast vinden we bij schepen die geen bruggen behoeven te passeren, dus vooral bij vissersschepen. Kleine schepen met een spriettuig hebben ook een steekmast, die uiteraard licht en gemakkelijk weg neembaar is.
Schepen die bedoeld zijn voor de binnenwateren hebben traditioneel strijkbare masten en brede, ondiepe zwaarden. De zeilvoering is aangepast op het vaarwater, op de regelgeving voor de desbetreffende vaarwaters en op het gebruiksdoel, om met een minimum aan bemanning het meest maximale rendement te hebben en om altijd zeilend "thuis" te kunnen komen. Schepen die bedoeld zijn voor de kustwateren hebben traditioneel steekmasten en zeezwaarden.
De botteloef is een ijzeren uithouder, bij wijze van boegspriet, waarop het voorstag wordt uitgehaald, waaraan dus de stagfok wordt gevoerd. Het geheel bestaat meestal uit één, soms uit twee op elkaar gelaste, vierkante stangen (waarvan de voorste 'opsteker' wordt genoemd), vanachter stevig om de steven bevestigd. of met andere woorden het zeilpunt naar voren te verplaatsen. De botteloef is normaal bij alle Friese ronde jachten, tjalken en binnenschouwen. Vissersschepen hebben gewoonlijk geen botteloef en varen dus de fok op de steven, maar uitzonderingen zijn bekend, evenals bij de kromstevens in Z.-Holland en Zeeland. Bij nieuwgebouwde plezierjachten op basis van deze types, werd hier soms ook van afgeweken.
De kluiverboom, die altijd weg neembaar is, steekt naast de voorsteven naar voren, soms, evenals de botteloef, gesteund door waterstag en boegstagen die hier echter van staaldraad zijn. De kluiverboom kan zowel aan stuurboordszijde als aan bakboordszijde worden geplaatst..
De tuigen in de oorspronkelijke vrachtvaart waren traditioneel laag . De Friese ronde jachten vormden hierop een uitzondering. Deze zijn veel slanker en hoger dan bij alle andere types. Ze bieden een hoger rendement in Friesland langs bomen, boerderijen en bebouwing. De Wildsjitter wijkt hiervan af omdat dit type gebruikt werd voor de ganzenjacht. Een tweede uitzondering is de Grundel. Deze kan een klein torentuig hebben.
De zijzwaarden
Vrijwel alle ronde en platbodemtypes worden gezeild met één of twee zijzwaarden. Een bijzondere afwijking vertonen de Staverse jollen die, als uitvloeisel van hun ontwikkeling en gebruik, geen zwaarden maar een kiel hebben.
Het zwaard gaat het afdrijven tegen en bij flinke vaart en goed gevormde en goed gestelde zwaarden geeft het zelfs een zekere loefwaartse lift. Lange smalle zwaarden bereiken bij voldoende snelheid door het water het hoogste effect.
Dit is echter zeker niet de hoofdreden waarom de zeezwaarden van vissersschepen lang en smal zijn. Immers bij vissersschepen komt dit hogere nuttige effect althans tijdens het vissen niet tot zijn recht, omdat het schip hierbij nauwelijks vaart loopt. De lange smalle zeezwaarden zijn echter in de eerste plaats noodzakelijk bij zeegang, waarbij zij diep genoeg moeten steken om hun werk te doen en dik genoeg om afknappen te voorkomen, zelfs wanneer het schip door een golf met zijn gehele gewicht dwars op het zwaard wordt geworpen. Een breed zwaard geeft door zijn vorm een grotere belasting en loopt het gevaar in ruw water te breken. Bij weinig vaart is een breed zwaard, ook al is dit korter, in het voordeel ten opzichte van een smal zwaard en dit is dan ook de reden dat men met brede korte zwaarden beter kan opwerken in smalle vaarwaters dan met zeezwaarden, zelfs al heeft men voldoende diepte beschikbaar.
De vorm van de brede binnenzwaarden is in lengterichting gewoonlijk symmetrisch. Bij de lange, rechte zeezwaarden zien we dikwijls dat de bovenkant toch een kleine ronding toont, terwijl de onderkant inderdaad recht is, ja zelfs wel eens een iets holle lijn laat zien.
In dwarsprofiel is het zwaard gewoonlijk bol aan de kant die naar het schip is toegekeerd en enigszins hol aan de buitenkant. Hoeveel ronding aan de ene en hoeveel holte aan de andere kant wordt aangebracht, is vooral een kwestie van ervaring. Oude scheepsbouwers plachten te zeggen dat de holte van een botter- of tjalkzwaard een puts water moest kunnen bevatten.
Het zwaard wordt rondom door een ijzeren beslag, het sleepijzer, beschermd, dat soms spits toeloopt en aan de onderkant verbreed is. Deze onderkant loopt immers wel eens de kans de grond te raken.
Wanneer de vorm van een zwaard goed is is het effect nog zeer afhankelijk van twee andere factoren, namelijk de plaatsing van het zwaard, dat wil zeggen van het ophangpunt in de langsrichting van het schip, en het verloop van de zwaard- of strijkklampen, waartegen het gestoken zwaard steunt. De plaatsing is zo belangrijk, dat feitelijk alle ronde en platbodemschepen hun zwaarden in langsrichting zouden moeten kunnen verplaatsen. Verplaatsing naar voren doet het lateraal punt naar voren gaan en maakt het schip meer loefgierig. Verplaatsing naar achteren heeft het omgekeerde effect.
Voor het effect van het zwaard is eveneens het verloop van de strijkklampen van veel belang. Een in opdracht van Kooijman en de Vries uitgevoerd laboratoriumonderzoek in Delft bevestigde, dat een toe spoor van 2 à 5 graden het beste is, afhankelijk van windsnelheid en vorm van het zwaard.

Het roer
Het roer is bij de ronde en platbodemjachten van karakteristieke vorm. Een roer is als regel opgebouwd uit verschillende delen, die aan elkaar gebout worden. Van voor naar achteren wordt het roer geleidelijk dunner, het wordt 'verjongd', bijna tot op de helft. Het roer is aan het schip bevestigd met behulp van roerhaken die in vingerlingen aan de achtersteven draaien.
Soms steunt het roer bovendien nog op de hak van de achtersteven. Steekt de onderkant van het roer onder het vlak uit, zoals bij hoogaars en hengst, dan spreekt men van een vissend roer.
De helmstok bij bijv. de Boeier steekt dóór de klik .Bij vissersschepen met een traditioneel roer spreekt men niet over de helmstok, maar het helmhout. Dit helmhout wordt over de roerkop gelegd, zodat de kop of klik door de sleuf steekt.
Houtsnijwerk en Traditie
Scheepssier is het totaal van houten en metalen voorwerpen en beschilderingen, gemaakt ter versiering van een schip. Bij scheepssier gaat het om uiterlijk vertoon. Zelden heeft een stuk scheepssier een specifieke functie. Symboliek speelt een belangrijke rol. Het is vaak onduidelijk om welke redenen opdrachtgevers of beeldhouwers voor bepaalde figuren of symbolen kozen. Scheepssier is van alle tijden, én van alle landen.
Om versieringen aan te brengen kan in de klik een figuur worden uitgesneden, of hij kan van reliëf- of schilderwerk worden voorzien. De klampen waarop het helmhout steunt worden vaak voorzien van opeenvolgend rood, wit en blauw geverfde driehoekjes, de prins.
Veel ronde jachten hebben een ijzeren helmstok die door het roer heen steekt en daarin onwrikbaar is verankerd. Dat gaf de mogelijkheid om bovenop de helmstok, als kop of klik, elke gewenste decoratie aan te brengen. Daardoor kunnen wij vooral op de roeren van deze jachten een rijke verscheidenheid aan beeldhouwwerk bewonderen, soms verguld.
Eén van de mooiste voorbeelden van het vloeiende samengaan van constructie en snijwerk is toch wel het boeiselsnijwerk.
Hoewel de Arnemuidse vissers misschien niet van onnodige opsmuk houden, heeft de Arnemuidse hoogaars toch enige versiering. De kop van het roer is meestal groen geschilderd, evenals het boeisel van de achtersteven en de koppen van de zwaarden. Als enige hebben ze een masttop dat ‘het mannetje’ wordt genoemd. De vorm daarvan lijkt op een mannetje dat met zijn handen op zijn heupen staat.
Variatie in modellen en benamingen
Toen de Engelsman Doughty in 1888 zijn zeiltocht door Friesland maakte en hij met z’n Norfolk wherry tijdens de feestweek in Sneek lag, keek hij zijn ogen uit. De grachten lagen volgepropt met die voor hem zo eigenaardige Nederlandse vrachtschepen: tjalken, boeiers, tjotters, pramen, schuiten, aken, bollen, schouwen, bokken en noem maar op. Voor Doughty leken ze allemaal sterk op elkaar. Ze verschilden volgens hem vooral in details. “We hebben nooit al hun verbijsterende namen onder de knie gekregen.” (Doughty, 1889, p. 23) Het eindeloos onderscheiden van scheepstypen die ondertussen allemaal op elkaar lijken, was voor hem een typisch Hollandse afwijking.
Ruim dertig jaren later schrijft Philippona, toch zeer deskundig op platbodemgebied: “Een vrolijk ingewikkelde verwarring in de benamingen van oude scheeps- en jachttypen, heeft van oudsher bestaan; een wonder is het dus niet, dat wij er ook thans zo slecht in thuis zijn". Als reden van de verwarring noemt hij, dat vooral de deskundigen het lang niet altijd met elkaar eens zijn over de benamingen. Wat betreft de visaken viel hem op dat in Friesland aken werden genoemd naar de plaats waar ze werden gebouwd en/of gebruikt. Hij zag daarin geen reden te spreken van verschillende scheepstypen. Ze werden gebouwd als visaak en pas later werd er een plaatsnaam aan toegevoegd. Een bolletje dat gebouwd was bij Zwolsman in Workum, heette in Workum een Workumer bol, in Enkhuizen een Enkhuizer bol en in Wieringen een Wieringer bol.
Verdwenen scheepstypes, belangrijk in de ontwikkeling door de jaren heen
Tot in de eerste helft van de twintigste eeuw vervulden houten vaartuigen in de Lage Landen een belangrijke en onmisbare rol. Er bestond een buitengewoon grote verscheidenheid aan vormen, elk aangepast aan de specifieke vaarwateren en het doel waar ze voor gebruikt werden. De houten schepen werden vervangen door de ijzeren en later de stalen. Bij sommige types werden eerst de vormen van de houten voorgangers zo veel mogelijk gehandhaafd, maar door de karakteristieken van de nieuwe materiaal en de mogelijkheid om van tekening te bouwen veranderden scheepstypes en werden er nieuwe geïntroduceerd. De meeste daarvan hebben het ook door de vervanging van het zeil door de motor niet gered.
Gelukkig hebben een aantal auteurs in het verleden geprobeerd zoveel mogelijk van deze "historische" scheepstypes vast te leggen in boekvorm en in artikelen in Watersportbladen. Op onze pagina "Algemene Bronnenoverzichten" worden deze boeken vermeld met de verwijzingen naar de beschrijvingen als we die hebben.
Dirk Huizinga: Gebruikelijke variatie in modellen en benamingen
Dirk Huizinga heeft de afgelopen jaren studie gemaakt van de scheepvaart in Friesland tussen 1880 en 1960 en over het leven langs de Oostwal van de Zuiderzee in dezelfde periode en daarover publiceert hij regelmatig. In zijn laatste publicatie 'Lemsteraken voor de recreatie' heeft hij onderzoek gedaan naar het ontstaan van het scheepstype Lemsteraak en schrijft daarin over scheepstypen in zijn algemeenheid:
Rond 1900 was men vanuit de houtbouw gewend dat ieder schip vanuit een basisidee ook zijn eigen vorm had. Alle schepen hadden een eigen karakter, omdat de vormen slechts globaal waren vastgelegd. Pas met de bouw van ijzeren schepen werd uniformiteit vanzelfsprekend, omdat er noodzakelijk van tekening moest worden gewerkt.
Het was in die tijd ook heel gebruikelijk dat schepen van een bepaalde bouwer in een bepaalde plaats een eigen naam kregen, alsof het bij iedere bouwer en iedere streek om een eigen scheepstype handelde. Die naamgeving kon in de loop der jaren ook zomaar weer veranderen. De Vollenhovense bollen van Jan Kroese uit Vollenhove werden door de scheepsbouwer zelf ‘visaken’ genoemd, maar uiteindelijk werd hun naam ‘Vollenhovense bol’.

Zeilvaartlexicon Van Beylen gedigitaliseerd
In 1985 verscheen het Zeilvaart Lexicon van J. van Beylen. Dit uitgebreide werk bevat ongeveer 7.000 nautische termen met uitleg en een vertaling in het Engels, Frans en Duits. Vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is een project opgestart met als doel de informatie uit het Lexicon vrij beschikbaar te stellen voor zowel de vrijwilligers als professionele onderzoekers die geïnteresseerd zijn in maritieme geschiedenis.
Je kunt het Lexicon hier downloaden.

De Digitale Versie van het boek Maritieme Geschiedenis der Nederlanden
In de jaren 1976-1978 verscheen de Maritieme Geschiedenis der Nederlanden in vier delen, onder hoofdredactie van G. Asaert, Ph.M. Bosscher, J.R. Bruijn en W.J. van Hoboken. Dit omvangrijke standaardwerk werd gepubliceerd door Uitgeverij De Boer Maritiem in Bussum.
De delen:
- Prehistorie, Romeinse tijd, Middeleeuwen, vijftiende en zestiende eeuw;
- Zeventiende eeuw, van 1585 tot ca. 1680;
- Achttiende eeuw en eerste helft negentiende eeuw, van ca. 1680 tot 1850-1860:
- Tweede helft negentiende eeuw en twintigste eeuw, van 1850-1870 tot ca. 1970.
In de loop der eeuwen evolueerden de schepen in vorm en bouwwijze
..... In de loop der eeuwen namen de schepen voortdurend in afmeting toe en evolueerden zij in vorm en bouwwijze als gevolg van onderlinge beïnvloeding. Andere factoren speelden eveneens een rol. zoals de uitvinding van het stevenroer dat een betere besturing van grotere schepen mogelijk maakte.
De invoering van het kompas en de betere kennis van de zee werkten de vergroting van schepen ook in de hand. Men ging grotere reizen ondernemen, waarvoor men grotere schepen ging bouwen. Met de karveelbouw werd deze groei technisch mogelijk en kwam men de beperkingen van de overnaadse bouwwijze te boven .....

Spiegel der Zeilvaart: Zeilvaart in de kunst - Het Kaagschip: Veerschip, Lichter en Vrachtvaarder
Overal in de Lage Landen kwam je kagen tegen, maar vooral in het Zuiderzeegebied en Holland. De kaag was veelzijdig, handelbaar en had een geringe diepgang. Als vrachtschip en lichter werden ze veel gebruikt, maar ook in de beurtvaart met passagiers. Je ziet ze terug op veel zeventiende- en achttiende-eeuwse schilderijen.
De herkomst van het scheepstype kaag is mistig. In de jaren zeventig van de zestiende eeuw wordt het voor het eerst genoemd. Sommige historici wijzen naar de kogge als voorloper en daar is wel wat voor te zeggen, immers de vlakke bodem en de rechte, vallende stevens tonen verwantschap met de vorm van kogge-schepen. De zijden sloten onder een hoek aan op het vlak. Het waren dus typische platbodems met als voornaamste eigenschappen een geringe diepgang en de mogelijkheid om droog te vallen. Dat maakte kagen geschikt voor vrijwel alle Nederlandse wateren.

Spiegel der Zeilvaart: Zeilvaart in de kunst - De Weischuit klein dapper en sierlijk
De vissers van de Zuiderzee benutten verschillende technieken en scheepstypen om vis en aal te bemachtigen. Voor de dorpen die gunstig lagen was het mogelijk om met relatief kleine boten de dagvisserij te beoefenen. De weischuit was voor die taak een geliefd en bruikbaar vaartuig.
Weischuiten waren open boten die vanuit de havens vooral aan de westwal van de Zuiderzee werden gebruikt voor de dagvisserij. Deze platboomde scheepjes lijken sterk op punters, maar ze zijn iets breder. De huid maakt net als bij de punter een scherpe knik met het vlak, maar bestaat uit meerdere overnaadse gangen, dit in tegenstelling tot de punter die slechts een gang heeft en daarboven een sterk naar binnen vallend boeisel. Dat laatste ontbreekt bij de weischuiten. Ze hadden een meer open vorm omdat ze voornamelijk voorkwamen aan de westkant van de Zuiderzee onder de beschutting van de hoge wal.





